🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:38:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यवन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यवन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यवन

अर्थ: ग्रीस देश का निवासी, यूनान देश का वासी

व्युत्पत्ति: यु +युच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यवन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. यवन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: यु + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यवन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायवनःयवनौयवनाः
द्वितीयायवनम्यवनौयवनान्
तृतीयायवनेनयवनाभ्याम्यवनैः
चतुर्थीयवनाययवनाभ्याम्यवनेभ्यः
पञ्चमीयवनात् / यवनाद्यवनाभ्याम्यवनेभ्यः
षष्ठीयवनस्ययवनयोःयवनानाम्
सप्तमीयवनेयवनयोःयवनेषु
सम्बोधनहे यवनहे यवनौहे यवनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यवन
यवन
yavana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यवन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ यवनी]
१. वेग । तेजी ।
२. तेज घोड़ा ।
३. यूनान देश का निवासी । यूनानी । विशेष— यूनान देश में 'आयोनिया' नामक प्रांत या द्वीप है, जिसका लगाव पहले पूर्वीय देशों से बहुत अधिक था । उसी के आधार पर भारतवासी उस देश के निवासियों को, और तदु- परांत भारत में यूनानियों के आने पर उन्हें भी 'यवन' कहते थे । पीछ से इस शब्द का अर्थ और भी विस्तृत हो गया और रोमन, पारसी आदि प्रायः सभी विदेशियों, विशेषतः पश्चिम से आनेवाले विदेशियों का लोग 'यवन' ही कहने लगे; और इस शब्द का प्रयोग प्रायः 'म्लेच्छ' के अर्थ में होने लगा । परंतु महाभारत काल में यवन और म्लेच्छ यो दोनों भिन्न भिन्न जातियाँ मानी जाती थी । पुराणों के अनुसार अन्यान्य म्लेच्छ जातियों (पारद, पह्लव आदि) के समान यवनों की उत्पत्ति भी वसिष्ठ और विश्ववमित्र के झुगडे़ के समय वसिष्ठ की गाय के शरीर से हुई थी । गाय के 'योनि' देश से यवन उत्पन्न हुए थे ।
४. मुसलमान । उ॰— भूषण यों अवनी यवनी कहँ कोऊ कहै सरजा सो हहारे । तू सबको प्रतिपालनहार बिचारे भतार न मारु हमारे ।—भूषण (शब्द॰) ।
५. कालयवन नामक म्लेच्छ राजा जो कृष्ण से कई बार लड़ा था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यवन mfn. (√ 1. यु) keeping away, averting (see द्वेषो-यवन).
2. यवन n. (√ 2. यु) mixing, mingling (esp. with water), Nyāyam.
3. यवन mfn. quick, swift
यवन m. a swift horse, L. (prob. w.r. for जवन).
4. यवन w.r. for पैजवन, Mn. vii, 41.
5. यवन m. an Ionian, Greek (or a king of the Greeks g. कम्बोजादि; in later times also a Muhammadan or European, any foreigner or barbarian), Mn.; MBh. &c.
N. of a caste, Gaut. (accord. to L. ‘the legitimate son of a Kṣatriya and a Vaiśyā’ or ‘an Ugra who is an elephant catcher’) of a country (= यवन-देश, sometimes applied to Ionia, Greece, Bactria, and more recently to Arabia), W.
wheat, L.
a carrot, L.
olibanum, L.
pl. the Ionians, Greeks (esp. the Greek astrologers), MBh.; VarBṛS. &c.
N. of a dynasty, Pur.
यवन n. salt from saline soil, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (848,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यवनः [यु-युच्] 1 A Greek, an Ionian. --2 Any foreigner, or barbarian; Ms. 10. 44; (the word is applied at present to a Mahomedan or a European also). --3 A carrot. --4 Olibanum. --5 A courser or swift horse. --6 Speed. --7 Wheat. --8 A kind of grass. --नाः (m. pl.) 1 The Ionians or Greeks. --2 The Greek astrologers. --Comp. --अरिः N. of Kṛṣṇa. --इष्टः {1} a kind of garlic. {2} a kind of onion. {3} the Nimba tree. --(ष्टा) {1} the wild datetree. --(ष्टं) {1} lead. {2} an onion or garlic. {3} pepper. --देशजं benzoin. --द्विष्टः bdellium. --प्रियं pepper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0890-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यवन पु० यु--यु । १ देशभेदे सोऽभिजनोऽस्य तस्य राजा वा अण् बहुषु तस्य लुक् । २ तद्देशस्थेषु जनेषु ३ तन्नृपेषु ब० व० । ४ वेगे ५ अधिवेगयुताश्वे मेदि० ६ गोधूमे ७ गर्जर- तृणे ८ तुरष्कजातौ राजनि० ययातिशप्तम्य तत्पुत्रस्य तुर्वसोर्षश्ये जातिभेदे च पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् । १० वेगवति त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4775,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यवन" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यवनयवन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: यवन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: यु + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यवन 📚 ➤ ग्रीस देश का निवासी, यूनान देश का वासी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यवन 📚वेग । तेजी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यवन: यु +युच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें