🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:39:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यव्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यव्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यव्यः

अर्थ: मिश्रित करना, मिलाना, मिलाप करना, पृथक पृथक करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: मिश्रणेऽमिश्रणे च

अंग्रेज़ी: to mix, to join, to group

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यव्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: यु + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — यव्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायव्यःयव्यौयव्याः
द्वितीयायव्यम्यव्यौयव्यान्
तृतीयायव्येनयव्याभ्याम्यव्यैः
चतुर्थीयव्याययव्याभ्याम्यव्येभ्यः
पञ्चमीयव्यात् / यव्याद्यव्याभ्याम्यव्येभ्यः
षष्ठीयव्यस्ययव्ययोःयव्यानाम्
सप्तमीयव्येयव्ययोःयव्येषु
सम्बोधनहे यव्यहे यव्यौहे यव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — यु (अदादिगण) · अर्थ: मिश्रित करना, मिलाना, मिलाप करना, पृथक पृथक करना (मिश्रणेऽमिश्रणे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयौतियुतःयुवन्ति
मध्यमयौषियुथःयुथ
उत्तमयौमियुवःयुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: यौति · लिट्: युयाव · लुट्: यविता · लृट्: यविष्यति · लोट्: युतात् · लङ्: अयौत् · विधिलिङ्: युयात् · आशीर्लिङ्: यूयात् · लुङ्: अयावीत् · लृङ्: अयविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यवन · ण्वुल्: यावकः · तृच्: यविता · यत्: यव्यः · ण्यत्: याव्यः · तव्य: यवितव्यः · अनीयर्: यवनीयः · क्त: युतः · क्तवतु: युतवान् · शतृ: युवन् · स्य-शतृ: यविष्यन् · क्त्वा: युत्वा · ल्यप्: प्रयुत्य · तुमुन्: यवितुम् · णमुल्: यावम् · क्तिन्: यूति · क्वसु: युयुवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यव्य
यव्य
yavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जौ आदि उगने वाले खेत (2.9.7) यवक्य · षष्टिक्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यव्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मास । महीना ।
२. यव का खेत । यवक्य क्षेत्र [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यव्य m. (for 2. See p. 848, col. 1) a month (as containing a Yava), ŚBr.
2. यव्य mfn. (for 1. यव्य See p. 847, col. 2) suitable for barley, Pāṇ. v, 1, 7
sown with b˚, L.
यव्य m. (accord. to Mahīdh.) a stock of barley or of fruit, MaitrS.; VS.
यव्य m. pl. N. of a family of Ṛṣis, MBh. (v.l.)
यव्य n. of a field of b˚, MW.
N. of certain Homa-mantras, TBr.
1. 2. यव्य. See p. 847 and col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (847,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यव्य a. [यवानां क्षेत्रं यव-यत्] 1 Sown with or consisting of barley. --2 Suitable or fit for barley. --व्यः A month. --व्यं A field of barley.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0890-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यव्य न० यवानां भवनं क्षेत्रं यत् । यवभवनयोग्ये क्षेत्रे अमरः । युतश्चन्द्रार्कावत्र यत् । २ चान्द्रे मासे पु० । “यव्यद्वय श्रावणादि सर्वा नद्यो रजस्वलाः” प्रा० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4775,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यव्यं, त्रि, (यवानां भवनं क्षेत्रम् । यव + “यव- यवकषष्टिकाद् यत् ।” ५ । २ । ३ । इति यत् ।) यवादिभवनोचितक्षेत्रम् । तत्पर्य्यायः । यव- क्यम् २ षष्टिक्यम् ३ । इत्यमरः । २ । ९ । ७ ॥ यवोचितम् ४ यवकोचितम् ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यवेभ्यो हितम् । यव + “खल- यवमाषतिलवृषब्रह्मणश्च ।” ५ । १ । ७ । इति यत् । यवहितः । इति व्याकरणम् ॥)
यव्यः, पुं, (यवेभ्यो हितः । यव + यत् ।) मासः । यथा, -- “यव्यद्बयं श्रावणादि सर्व्वा नद्यो रजस्वलाः । तासु स्नानं न कुर्व्वीत वर्ज्जयित्बा समुद्रगाः ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वे गङ्गामाहात्म्यम् ॥ (स्त्री, नदीभेदः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । ८७ । ८ । “वार्णत्वा यव्याभिर्व्वर्द्धन्ति शूरब्रह्माणि ।” “यव्याभिः नदीभिः । अवनयः यव्याः इति नदीनामसु पाठात् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-026-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यव्यःयव्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: यु + यत् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यव्यः 📚 ➤ मिश्रित करना, मिलाना, मिलाप करना, पृथक पृथक करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: मिश्रणेऽमिश्रणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यव्य 📚मास । महीना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यव्य
जौ आदि उगने वाले खेत (२.९.७) — यवक्य, षष्टिक्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यव्यः: यु + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें