🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:32:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यान

अर्थ: जाना, हिलना-जुलना, चलना, टहलना, सवारी करना

संस्कृत: राज्यगुणः, वाहनम् · पर्याय: सन्धि, विग्रह, आसन, द्वैध, आश्रय

व्युत्पत्ति: या+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश्
  2. यान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — यान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायानम्यानेयानानि
द्वितीयायानम्यानेयानानि
तृतीयायानेनयानाभ्याम्यानैः
चतुर्थीयानाययानाभ्याम्यानेभ्यः
पञ्चमीयानात् / यानाद्यानाभ्याम्यानेभ्यः
षष्ठीयानस्ययानयोःयानानाम्
सप्तमीयानेयानयोःयानेषु
सम्बोधनहे यानहे यानेहे यानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमएतिइतःयन्ति
मध्यमएषिइथःइथ
उत्तमएमिइवःइमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यान
यान
yāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हर प्रकार का वाहन (2.8.58) वाहन · युग्य · पत्र · धोरण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गाड़ी, रथ आदि सवारी । वाहन । विमान । आकाशयान ।
३. शत्रु पर चढ़ाई करना, जो राजा के छह गुणों में से एक कहाँ गया है ।
४. गति । गमन । पथ । मार्ग । रास्ता [को॰] । यौ॰— यानकर=यान बनानेवाला । बढ़ई । यानपात्र=पोत जहाज । यानपात्रक, यानपात्रिका=छोटा यान । छोटा पोत छोटे नौका । यानभंग=प्रवहण या पोत का टुट जान ा पोतभंग । यानमुख=पोत का अगला भाग । गेलही । यानयात्रा=समुद्र यात्रा (बौद्ध) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यान mfn. leading, conducting (said of a road; ‘to’ gen. or adv. in ˚त्रा), RV.
यान n. (ifc. f(आ). ) a journey, travel
going, moving, riding, marching &c. to (loc. or comp.) or upon (instr. or comp.) or against (acc. with प्रति), Mn.; MBh. &c.
a vehicle of any kind, carriage, waggon, vessel, ship, litter, palanquin, RV. &c. &c.
(with Buddhists) the vehicle or method of arriving at knowledge, the means of release from repeated births (there are either 3 systems, the श्रावक-यान, the प्रत्येक-बुद्ध-य्˚ or प्रत्येक-य्˚, and the महा-य्˚; or more generally only 2, the महा-यान or ‘Great method’ and the हिन-य्˚ or ‘Lesser method’; sometimes there is only ‘One Vehicle’, the एक-यान, or ‘one way to beatitude’), SaddhP.; Dharmas. 2 (cf. MWB. 159 &c.)
यान &c. See p. 849, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (849,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यानं [या-भावे ल्युट्] 1 Going, moving, walking, riding; as गजयानं, उष्ट्र˚, रथ˚ &c. --2 A voyage, journey; स मुद्रयानकुशलाः Ms. 8. 157; Y. 1. 84. --3 Marching against, attacking (one of the six Guṇas or expedients in politics); अहितान्प्रत्यभीतस्य रणे यानं Ak.; Ms. 7. 160. --4 A procession, train. --5 A conveyance, [] vehicle, carriage, chariot; यानं सस्मार कौबेरं R. 15. 45, 13. 69; Ku. 6. 76; Ms. 4. 120. --6 A litter, palanquin. --नः Ved. A road, way. --Comp. --करः a carpenter. --पात्रं a ship, boat. --भंगः shipwreck. --मुखं the forepart of a carriage, the part where the yoke is fixed. --यानं driving or riding in a carriage. --शाला a coachhouse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0892-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यान न० या--भावे ल्युट् । १ गमने उपचितशक्तेः राज्ञः मूल- राष्ट्रादिरर्क्षा कृत्वा रिपोरास्कन्दनाय २ गमने च अमरः । करणे ल्युट् । ३ गमनसाधने रथादौ अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4777,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यान" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यानयान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश् 📚
अन्य सम्भावना: यान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यान 📚 ➤ जाना, हिलना-जुलना, चलना, टहलना, सवारी करना
संस्कृत: राज्यगुणः, वाहनम् · पर्याय: सन्धि, विग्रह, आसन, द्वैध, आश्रय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यान 📚गाड़ी, रथ आदि सवारी । वाहन । विमान । आकाशयान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यान
हर प्रकार का वाहन (२.८.५८) — वाहन, युग्य, पत्र, धोरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यान: इ + चानश् — वर्तमानकालिक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें