🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:00:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यामक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यामक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यामक

अर्थ: प्रतिबन्ध करना, रोकना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: उपरमे

अंग्रेज़ी: to stop, to resist, to hinder

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यामक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: यम् + ण्वुल्
  2. यामक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: यम् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — यामक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायामकःयामकौयामकाः
द्वितीयायामकम्यामकौयामकान्
तृतीयायामकेनयामकाभ्याम्यामकैः
चतुर्थीयामकाययामकाभ्याम्यामकेभ्यः
पञ्चमीयामकात् / यामकाद्यामकाभ्याम्यामकेभ्यः
षष्ठीयामकस्ययामकयोःयामकानाम्
सप्तमीयामकेयामकयोःयामकेषु
सम्बोधनहे यामकहे यामकौहे यामकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — यम् (भ्वादिगण) · अर्थ: प्रतिबन्ध करना, रोकना (उपरमे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयच्छतियच्छतःयच्छन्ति
मध्यमयच्छसियच्छथःयच्छथ
उत्तमयच्छामियच्छावःयच्छामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: यच्छति · लिट्: ययाम · लुट्: यन्ता · लृट्: यंस्यति · लोट्: यच्छतात् · लङ्: अयच्छत् · विधिलिङ्: यच्छेत् · आशीर्लिङ्: यम्यात् · लुङ्: अयंसीत् · लृङ्: अयंस्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यमन · ण्वुल्: यामकः · तृच्: यन्ता · यत्: यम्यः · तव्य: यन्तव्यः · अनीयर्: यमनीयः · क्त: यतः · क्तवतु: यतवान् · शतृ: यच्छन् · स्य-शतृ: यंस्यन् · क्त्वा: यत्वा · ल्यप्: प्रयत्य · तुमुन्: यन्तुम् · णमुल्: यामम् · घञ्: यामः · क्तिन्: यति · क्वसु: येमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यामक
यामक
yāmaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यामक संज्ञा पुं॰ [सं॰] पुनर्वसु नक्षत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यामक (for 2. See p. 851, col. 3), in comp. = 1. याम
2. यामक m. du. (for 1. See p. 850, col. 1) N. of the Nakṣatra Punarvasu, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (850,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यामक m. dual. N. of the Nakṣatra. पुनर्वसू.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0892-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यामकयामक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: यम् + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: यामक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: यम् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यामक 📚 ➤ प्रतिबन्ध करना, रोकना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: उपरमे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यामक 📚पुनर्वसु नक्षत्र🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यामक: यम् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें