🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:00:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यायावर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यायावर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यायावर

अर्थ: परिव्रज्याशील साधु, संत

व्युत्पत्ति: पुनः पुनः याति देशान्तरं गच्छति या + यङ् + वरच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यायावर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. यायावर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यायावर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायायावरःयायावरौयायावराः
द्वितीयायायावरम्यायावरौयायावरान्
तृतीयायायावरेणयायावराभ्याम्यायावरैः
चतुर्थीयायावराययायावराभ्याम्यायावरेभ्यः
पञ्चमीयायावरात् / यायावराद्यायावराभ्याम्यायावरेभ्यः
षष्ठीयायावरस्ययायावरयोःयायावराणाम्
सप्तमीयायावरेयायावरयोःयायावरेषु
सम्बोधनहे यायावरहे यायावरौहे यायावराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यायावर
यायावर
yāyāvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यायावर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अश्वमेध का घोड़ा ।
२. जरत्कारु मुनि ।
३. मुनियों के एक गण का नाम । जरत्कारु जी इसी गण में थे ।
४. एक स्थान पर न रहनेवाला साधु । सदा इधर उधर घूमता रहनेवाला संन्यासी ।
५. यांचा । याचना ।
६. वह ब्राह्मण जिसके यहाँ गार्हपत्य अग्नि बराबर रहती हो । साग्नि ब्राह्मण ।
यायावर २ वि॰ सदा इधर उधर घूमनेवाला । सदा यहाँ वहाँ यात्रा करनेवाला । घुमंतू । जिसका कोई नियत स्थान न हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यायावर mfn. (fr. Intens.) going about, having no fixed or permanent abode, TS. &c. &c.
यायावर m. a vagrant mendicant, saint, Bhaṭṭ.
a Brāhman who has preserved his household-fire (?), W.
‘wandering at large’, a horse selected for a horse-sacrifice, L.
pl. (also with गणाः) N. of a family of Brāhmans (to which Jarat-kāru belongs), MBh. (sg. = जरत्-कारु, L.)
यायावर n. the life of a vagrant mendicant, BhP.
यायावर यायिन्. See p. 850, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (850,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यायावर a. Frequently going, vagrant, having no fixed abode. --रः 1 A vagrant mendicant, saint; यायावराः पुष्पफलेन चान्ये प्रानर्चुरर्च्या जगदर्चनीयं Bk. 2. 20; महाभागस्तस्मिन्नयमजनि यायावरकुले B. R. 1. 13 (where यायावर is the name of a family). --2 A horse selected for a horse-sacrifice. --3 N. of the sage जरत्कारु. --4 N. of a family (to which Rājaśekhara belonged). --रं The life of a vagrant mendicant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0893-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यायावर पु० देशाद्देशान्तरं याति या--यङ्--वरच् । १ अश्व मेधोयाश्वे जटा० तस्य नानादेशगमनत्वात्तथात्वम् २ जर- त्कारुमुनौ च त्रिका० । ३ भूशवक्रगमनशीले त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4778,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यायावरः, पुं, (पुनःपुनरतिशयेन वा याति देशा- द्देशान्तरं गच्छतीति । या + यङ् । “यश्च यङः ।” ३ । २ । १७६ । इति वरच् ।) अश्वमेधीयाश्वः । इति जटाधरः ॥ जरत्कारुमुनिः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (ऋषीणां गणविशेषः । यथा, महा- भारते । १२ । २४३ । १७ । “तात प्रत्यक्षधर्म्माणस्तथा यायावरा गणाः ॥” जरत्कारुमुनिरेवैतद्बंशीयः । यथा, महाभारते । १ । १३ । ११ । “जरत्कारुरिति ख्यात ऊर्द्ध्वरेता महातपाः । यायावराणां प्रवरो धर्म्मज्ञः संशितव्रतः ॥”) त्रि, पुनःपुनर्गमनशीलः । यथा, -- “यायावराः पुष्पफलेन चान्ये प्रानर्च्चुरर्च्या जगदर्च्चनीयम् ॥” इति भट्टिः । २ । २० ॥ (क्ली, याच्ञा । यथा, भागवते । ७ । ११ । १६ । “वार्त्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्द्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥” “यायावरं प्रत्यहं धान्ययाच्ञा ।” इति तत्र श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-041-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "यायावर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यायावरयायावर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: यायावर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यायावर 📚 ➤ परिव्रज्याशील साधु, संत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यायावर 📚अश्वमेध का घोड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें