🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:30:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यायावर
yāyāvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यायावर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अश्वमेध का घोड़ा ।
२. जरत्कारु मुनि ।
३. मुनियों के एक गण का नाम । जरत्कारु जी इसी गण में थे ।
४. एक स्थान पर न रहनेवाला साधु । सदा इधर उधर घूमता रहनेवाला संन्यासी ।
५. यांचा । याचना ।
६. वह ब्राह्मण जिसके यहाँ गार्हपत्य अग्नि बराबर रहती हो । साग्नि ब्राह्मण ।
यायावर २ वि॰ सदा इधर उधर घूमनेवाला । सदा यहाँ वहाँ यात्रा करनेवाला । घुमंतू । जिसका कोई नियत स्थान न हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यायावर mfn. (fr. Intens.) going about, having no fixed or permanent abode, TS. &c. &c.
यायावर m. a vagrant mendicant, saint, Bhaṭṭ.
a Brāhman who has preserved his household-fire (?), W.
‘wandering at large’, a horse selected for a horse-sacrifice, L.
pl. (also with गणाः) N. of a family of Brāhmans (to which Jarat-kāru belongs), MBh. (sg. = जरत्-कारु, L.)
यायावर n. the life of a vagrant mendicant, BhP.
यायावर यायिन्. See p. 850, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (850,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यायावर a. Frequently going, vagrant, having no fixed abode. --रः 1 A vagrant mendicant, saint; यायावराः पुष्पफलेन चान्ये प्रानर्चुरर्च्या जगदर्चनीयं Bk. 2. 20; महाभागस्तस्मिन्नयमजनि यायावरकुले B. R. 1. 13 (where यायावर is the name of a family). --2 A horse selected for a horse-sacrifice. --3 N. of the sage जरत्कारु. --4 N. of a family (to which Rājaśekhara belonged). --रं The life of a vagrant mendicant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0893-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यायावर पु० देशाद्देशान्तरं याति या--यङ्--वरच् । १ अश्व मेधोयाश्वे जटा० तस्य नानादेशगमनत्वात्तथात्वम् २ जर- त्कारुमुनौ च त्रिका० । ३ भूशवक्रगमनशीले त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4778,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यायावरः, पुं, (पुनःपुनरतिशयेन वा याति देशा- द्देशान्तरं गच्छतीति । या + यङ् । “यश्च यङः ।” ३ । २ । १७६ । इति वरच् ।) अश्वमेधीयाश्वः । इति जटाधरः ॥ जरत्कारुमुनिः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (ऋषीणां गणविशेषः । यथा, महा- भारते । १२ । २४३ । १७ । “तात प्रत्यक्षधर्म्माणस्तथा यायावरा गणाः ॥” जरत्कारुमुनिरेवैतद्बंशीयः । यथा, महाभारते । १ । १३ । ११ । “जरत्कारुरिति ख्यात ऊर्द्ध्वरेता महातपाः । यायावराणां प्रवरो धर्म्मज्ञः संशितव्रतः ॥”) त्रि, पुनःपुनर्गमनशीलः । यथा, -- “यायावराः पुष्पफलेन चान्ये प्रानर्च्चुरर्च्या जगदर्च्चनीयम् ॥” इति भट्टिः । २ । २० ॥ (क्ली, याच्ञा । यथा, भागवते । ७ । ११ । १६ । “वार्त्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्द्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥” “यायावरं प्रत्यहं धान्ययाच्ञा ।” इति तत्र श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-041-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "यायावर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें