🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:58:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यूपा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यूपाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यूपाः

अर्थ: पृषो.दीर्घः" यज्ञ की स्थूणा

संस्कृत: पार्श्वपिप्पलः · पर्याय: नूद, क्रमुक, ब्रह्मण्य, ब्रह्मदारु, तूल

व्युत्पत्ति: यु + पक्, पृषो.दीर्घः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यूप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. यूप (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यूप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायूपःयूपौयूपाः
द्वितीयायूपम्यूपौयूपान्
तृतीयायूपेनयूपाभ्याम्यूपैः
चतुर्थीयूपाययूपाभ्याम्यूपेभ्यः
पञ्चमीयूपात् / यूपाद्यूपाभ्याम्यूपेभ्यः
षष्ठीयूपस्ययूपयोःयूपानाम्
सप्तमीयूपेयूपयोःयूपेषु
सम्बोधनहे यूपहे यूपौहे यूपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यूप
यूप
yūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्वरु (3.3.176) यज्ञ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यूप संज्ञ पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ में वह खंभा जिसमें बलि का पशु बाँधा जाता है ।
२. वह स्तंभ जो किसी विजय अथवा कीर्ति आदि की स्मृति में बनाया गया हो ।
यूप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शहतूत का वृक्ष ।
२. जूस । दाल आदि का पानी । झोल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यूप m. (prob. fr. √ युप्; but according to Uṇ. iii, 27, fr. √ 2. यु) a post, beam, pillar, (esp.) a smooth post or stake to which the sacrificial victim is fastened, any sacrificial post or stake (usually made of bamboos or Khadira wood; in R. i, 13, 24; 25, where the horse sacrifice is described, 21 of these posts are set up, 6 made of Bilva, 6 of Khadira, 6 of Palāśa, one of Uḍumbara, one of Śleṣmātaka, and one of Deva-dāru), RV. &c. &c.
a column erected in honour of victory, a trophy (= जय-स्तम्भ), L.
N. of a partic. conjunction of the class Ākṛti-yoga (i.e. when all the planets are situated in the 1st, 2nd, 3rd and 4th houses), VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (856,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यूपः [यु-पक् पृषो˚ दीर्घः; cf. Uṇ. 3. 27] 1 A sacrificial post (usually made of bamboo or Khadira wood) to which the victim is fastened at the time of immolation; अपेक्ष्यते साधुजनेन वैदिकी श्मशानशूलस्य न यूपसत्क्रिया Ku. 5. 73; R. 1. 44. --2 A trophy. --Comp. --आहुतिः f. an oblation at the erection of the sacrificial post. --कटकः a wooden ring at the top of the Yūpa. --कर्णः that part of the Yūpa which is sprinkled [] with ghee. --द्रुः, --द्रुप्तः the Khadira tree. --ध्वजः the sacrifice personified. --लक्ष्यः a bird. (?) --व्रस्कः the cutter of the sacrificial post.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0896-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यूप पुंन० यु--पक् पृषो० दीर्घः । १ यज्ञीयपशुबन्धनकाष्ठभेदे तल्लक्षणं यज्ञपार्श्वे दृश्यम् । यागसमाप्तिचिह्नार्थे २ स्तम्भे च अमरः ३ जयस्तम्भे पु० उणादिको० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4779,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यूपः, पुं क्ली, (यौति मिश्रयतीति । यूयते युज्यते- ऽस्मिन्निति ऋग्भाष्ये सायणः । १ । ५१ । १४ । यद्वा, यु + “कुयुभ्यां च । उणा० ३ । २७ । इति पः दीर्घत्वञ्च ।) यज्ञे पशुबन्धनकाष्ठम् । इत्य- भरः । २ । ४ । ४१ ॥ तस्य परिमाणादिर्य्यथा । स्मृतौ । “चतुर्हस्तो भवेद्यूपो यज्ञवृक्षसमुद्भवः । वर्त्तुलः शोभनः स्थूलः कर्त्तव्यो वृषमौलिकः ॥” भविष्ये । “विल्वस्य वकुलस्यैव कलौ यूपः प्रशस्यते ।” इति सामवेदिवृषोत्सर्गतत्त्वम् ॥
यूपः, पुं, (यु + पः । दीर्घश्च ।) जयस्तम्भः । याग- स्तम्भः । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, रघुवंशे । ६ । ३८ । “संग्रामनिर्व्विष्टसहस्रबाहु- रष्टादशद्बीपनिखातयूपः । अनन्यसाधारणराजशब्दो बभूव योगी किल कार्त्तवीर्य्यः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-049-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यूप" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यूपाःयूप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: यूप (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यूपाः 📚 ➤ पृषो.दीर्घः" यज्ञ की स्थूणा
संस्कृत: पार्श्वपिप्पलः · पर्याय: नूद, क्रमुक, ब्रह्मण्य, ब्रह्मदारु, तूल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यूप 📚संज्ञ पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यूप
शहतूत के नाम (२.४.४१) — तूद, क्रमुक, ब्रह्मण्य, ब्रह्मदारु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें