🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यूप
yūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्वरु (3.3.176) यज्ञ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यूप संज्ञ पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ में वह खंभा जिसमें बलि का पशु बाँधा जाता है ।
२. वह स्तंभ जो किसी विजय अथवा कीर्ति आदि की स्मृति में बनाया गया हो ।
यूप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शहतूत का वृक्ष ।
२. जूस । दाल आदि का पानी । झोल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यूप m. (prob. fr. √ युप्; but according to Uṇ. iii, 27, fr. √ 2. यु) a post, beam, pillar, (esp.) a smooth post or stake to which the sacrificial victim is fastened, any sacrificial post or stake (usually made of bamboos or Khadira wood; in R. i, 13, 24; 25, where the horse sacrifice is described, 21 of these posts are set up, 6 made of Bilva, 6 of Khadira, 6 of Palāśa, one of Uḍumbara, one of Śleṣmātaka, and one of Deva-dāru), RV. &c. &c.
a column erected in honour of victory, a trophy (= जय-स्तम्भ), L.
N. of a partic. conjunction of the class Ākṛti-yoga (i.e. when all the planets are situated in the 1st, 2nd, 3rd and 4th houses), VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (856,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यूपः [यु-पक् पृषो˚ दीर्घः; cf. Uṇ. 3. 27] 1 A sacrificial post (usually made of bamboo or Khadira wood) to which the victim is fastened at the time of immolation; अपेक्ष्यते साधुजनेन वैदिकी श्मशानशूलस्य न यूपसत्क्रिया Ku. 5. 73; R. 1. 44. --2 A trophy. --Comp. --आहुतिः f. an oblation at the erection of the sacrificial post. --कटकः a wooden ring at the top of the Yūpa. --कर्णः that part of the Yūpa which is sprinkled [] with ghee. --द्रुः, --द्रुप्तः the Khadira tree. --ध्वजः the sacrifice personified. --लक्ष्यः a bird. (?) --व्रस्कः the cutter of the sacrificial post.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0896-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यूप पुंन० यु--पक् पृषो० दीर्घः । १ यज्ञीयपशुबन्धनकाष्ठभेदे तल्लक्षणं यज्ञपार्श्वे दृश्यम् । यागसमाप्तिचिह्नार्थे २ स्तम्भे च अमरः ३ जयस्तम्भे पु० उणादिको० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4779,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यूपः, पुं क्ली, (यौति मिश्रयतीति । यूयते युज्यते- ऽस्मिन्निति ऋग्भाष्ये सायणः । १ । ५१ । १४ । यद्वा, यु + “कुयुभ्यां च । उणा० ३ । २७ । इति पः दीर्घत्वञ्च ।) यज्ञे पशुबन्धनकाष्ठम् । इत्य- भरः । २ । ४ । ४१ ॥ तस्य परिमाणादिर्य्यथा । स्मृतौ । “चतुर्हस्तो भवेद्यूपो यज्ञवृक्षसमुद्भवः । वर्त्तुलः शोभनः स्थूलः कर्त्तव्यो वृषमौलिकः ॥” भविष्ये । “विल्वस्य वकुलस्यैव कलौ यूपः प्रशस्यते ।” इति सामवेदिवृषोत्सर्गतत्त्वम् ॥
यूपः, पुं, (यु + पः । दीर्घश्च ।) जयस्तम्भः । याग- स्तम्भः । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, रघुवंशे । ६ । ३८ । “संग्रामनिर्व्विष्टसहस्रबाहु- रष्टादशद्बीपनिखातयूपः । अनन्यसाधारणराजशब्दो बभूव योगी किल कार्त्तवीर्य्यः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-049-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यूप" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें