🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:34:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रक्षक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रक्षक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रक्षक

अर्थ: चौकसी रखने वाला, रक्षा करने वाला

व्युत्पत्ति: रक्ष् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रक्षक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रक्षक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रक्षक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारक्षकःरक्षकौरक्षकाः
द्वितीयारक्षकम्रक्षकौरक्षकान्
तृतीयारक्षकेणरक्षकाभ्याम्रक्षकैः
चतुर्थीरक्षकायरक्षकाभ्याम्रक्षकेभ्यः
पञ्चमीरक्षकात् / रक्षकाद्रक्षकाभ्याम्रक्षकेभ्यः
षष्ठीरक्षकस्यरक्षकयोःरक्षकाणाम्
सप्तमीरक्षकेरक्षकयोःरक्षकेषु
सम्बोधनहे रक्षकहे रक्षकौहे रक्षकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रक्षक
रक्षक
rakṣaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरण (3.3.59) घर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रक्षक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रक्षा करनेवाला । वचानेवाल । हिफाजत करनेवाला ।
२. पहरेदार ।
३. पालन करनेवाला । यौ॰—रक्षक दल = रक्षा करनेवालों का दल । सिपाहियों का जत्था । रक्षक पोत = जल की यात्रा में संकट से रक्षा करनेवाला जहाज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक्षक mf(इका)n. = 1. रक्ष, Kathās.; Pañcat.; Hit. (cf. अङ्ग-, गो-, धन-र्˚ &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक्षक a. (क्षिका f.) [रक्ष्-ण्वुल्] Guarding, protecting. --कः A protector, guardian, guard, watchman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0900-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रक्षक त्रि० रक्ष--ण्वुल् । रक्षाकर्त्तरि स्त्रियां टाप् अत इत्त्वम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4787,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रक्षकः, त्रि, (रक्षतीति । रक्ष + ण्वुल् ।) रक्षा- कर्त्ता । यथा, -- “गोरक्षः सहदेवश्च नकुलो हयरक्षकः । वैराटे कुरुदायादो नराणां मातुलक्रमः ॥” इति पुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-079-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रक्षक" आता है (60)
रक्ष रक्षक । रखवालागुहेर अभिभावक । रक्षकप्रतिक्षय रक्षक । रक्षा करनेवालाछंदक रक्षकगोपायक रक्षक । रखवालाप्रतिपालक पालनकताँ । पालन पोषण करनेवाला । पोषक । रक्षकजगद पालक । रक्षकअन्नद अन्नदाता । प्रतिपालक । रक्षक । पोषकअवाक्ष रक्षक । अभिभावक । देखभाल करनेवालाआरक्षक पहरेदार । रक्षकशरणद शरण देनेवाला । रक्षा करनेवाला । रक्षकगोप्ता रक्षा करनेवाला । रक्षकशारणिक वह जो शरण में आए हुए की रक्षा करता हो । रक्षकदांडक्य द्वारपाल । छड़ी बरदार । रक्षकरक्षपाल वह जो रक्षा करता हो । रक्षकशर्मण्य भाला । रक्षक । शरण देनेवालासंरक्षक रक्षा करनेवाला । रक्षकपहरू पहरा देनेवाला । चौकीदार । रक्षक । पहरी । संतरीरिछक पु संज्ञा पुं॰ रक्षा करनेवाला । रक्षकगार्ड पहरा देनेवाला । मनुष्य । रक्षक । यौ॰—बाडीगार्डगोधरे रक्षकजामिक पु संज्ञा पुं॰ पहरुआ । पहरा देनेवाला । रक्षकभरैया † ^१ वि॰ पालन करनेवाला । पोषक । पालक । रक्षकत्राणक रक्षकत्राता रक्षक । बचानेवालाबचवैया पु † संज्ञा पुं॰— बचानेवाला । रक्षकरखवाला रक्षा करनेवाला । रक्षकवार्डर वह जो रक्षा करता हो । रक्षकअवरक्षक पालक । रक्षकत्रातार रक्षकनिगहबान रक्षकपालयिता रक्षक । अभिभावकरच्छदार पु वि॰ रक्षा औऱ पालन करनेवाला । रक्षक । पालकरच्छाकर पु वि॰ रक्षा करनेवाला । रक्षकअवम अधम । अंतिमवार जल । पानीपायु मलद्वार । गुदापालन भोजन वस्त्र आदि देकर जीवनरक्षा । भरण पोषण । रक्षण । परवरिशगुपिल राजाशरण्यु मेघ । बादलगोपक गोपरक्षण रक्षा करना । हिफाजत करना । रखवालीअभिभावक अभिभूत वा पराजित करनेवाला । तिरस्कार करनेवालारक्षी राक्षसों के उपासक । राक्षस पूजनेवालेखादी खानेवाला । भक्षकपहरी पहरेदारपाजी पैदल सेना का सिपाही । प्यादाहमाल भार उठानेवाला । बोझ ऊपर लेनेवालाखादिम नौकर । सेवकपहारू पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'पहाड़'रखिया पु † ^१ संज्ञा पुं॰वरूथी हाथी की काठीवारिस दायाद । दायभागी पुरुषहाफिज वह धार्मिक मुसलमान जिसे कुरान कंठ होखपरिया भूरे रंग का एक खनिज पदार्थ । विशेष—वैद्यक में इसको जस्ते का उपधातु और …खबरगीर खबर लेनेवाला । देखा रेखा करनेवालावार्डन अभिभावकधरहरिया † संज्ञा पुं॰ बीच बिचाव करा देनेवाला । धर पकड़ करके बचानेवाला । बचाव क…बरकंदाज वह सिपाही या चौकीदार आदि जिसके पास बड़ी लाठी रहती होमुरब्बी पालन करनेवाला

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रक्षकरक्षक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रक्ष् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: रक्षक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रक्षक 📚 ➤ चौकसी रखने वाला, रक्षा करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रक्षक 📚रक्षा करनेवाला । वचानेवाल । हिफाजत करनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रक्षक
आक्रन्द (३.३.९८) — चीख़कर, भयंकर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रक्षक: रक्ष् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें