🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रक्षक
rakṣaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरण (3.3.59) घर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रक्षक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रक्षा करनेवाला । वचानेवाल । हिफाजत करनेवाला ।
२. पहरेदार ।
३. पालन करनेवाला । यौ॰—रक्षक दल = रक्षा करनेवालों का दल । सिपाहियों का जत्था । रक्षक पोत = जल की यात्रा में संकट से रक्षा करनेवाला जहाज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक्षक mf(इका)n. = 1. रक्ष, Kathās.; Pañcat.; Hit. (cf. अङ्ग-, गो-, धन-र्˚ &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक्षक a. (क्षिका f.) [रक्ष्-ण्वुल्] Guarding, protecting. --कः A protector, guardian, guard, watchman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0900-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रक्षक त्रि० रक्ष--ण्वुल् । रक्षाकर्त्तरि स्त्रियां टाप् अत इत्त्वम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4787,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रक्षकः, त्रि, (रक्षतीति । रक्ष + ण्वुल् ।) रक्षा- कर्त्ता । यथा, -- “गोरक्षः सहदेवश्च नकुलो हयरक्षकः । वैराटे कुरुदायादो नराणां मातुलक्रमः ॥” इति पुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-079-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रक्षक" आता है (60)
रक्ष रक्षक । रखवालागुहेर अभिभावक । रक्षकप्रतिक्षय रक्षक । रक्षा करनेवालाछंदक रक्षकगोपायक रक्षक । रखवालाप्रतिपालक पालनकताँ । पालन पोषण करनेवाला । पोषक । रक्षकजगद पालक । रक्षकअन्नद अन्नदाता । प्रतिपालक । रक्षक । पोषकअवाक्ष रक्षक । अभिभावक । देखभाल करनेवालाआरक्षक पहरेदार । रक्षकशरणद शरण देनेवाला । रक्षा करनेवाला । रक्षकगोप्ता रक्षा करनेवाला । रक्षकशारणिक वह जो शरण में आए हुए की रक्षा करता हो । रक्षकदांडक्य द्वारपाल । छड़ी बरदार । रक्षकरक्षपाल वह जो रक्षा करता हो । रक्षकशर्मण्य भाला । रक्षक । शरण देनेवालासंरक्षक रक्षा करनेवाला । रक्षकपहरू पहरा देनेवाला । चौकीदार । रक्षक । पहरी । संतरीरिछक पु संज्ञा पुं॰ रक्षा करनेवाला । रक्षकगार्ड पहरा देनेवाला । मनुष्य । रक्षक । यौ॰—बाडीगार्डगोधरे रक्षकजामिक पु संज्ञा पुं॰ पहरुआ । पहरा देनेवाला । रक्षकभरैया † ^१ वि॰ पालन करनेवाला । पोषक । पालक । रक्षकत्राणक रक्षकत्राता रक्षक । बचानेवालाबचवैया पु † संज्ञा पुं॰— बचानेवाला । रक्षकरखवाला रक्षा करनेवाला । रक्षकवार्डर वह जो रक्षा करता हो । रक्षकअवरक्षक पालक । रक्षकत्रातार रक्षकनिगहबान रक्षकपालयिता रक्षक । अभिभावकरच्छदार पु वि॰ रक्षा औऱ पालन करनेवाला । रक्षक । पालकरच्छाकर पु वि॰ रक्षा करनेवाला । रक्षकअवम अधम । अंतिमवार जल । पानीपायु मलद्वार । गुदापालन भोजन वस्त्र आदि देकर जीवनरक्षा । भरण पोषण । रक्षण । परवरिशगुपिल राजाशरण्यु मेघ । बादलगोपक गोपरक्षण रक्षा करना । हिफाजत करना । रखवालीअभिभावक अभिभूत वा पराजित करनेवाला । तिरस्कार करनेवालारक्षी राक्षसों के उपासक । राक्षस पूजनेवालेखादी खानेवाला । भक्षकपहरी पहरेदारपाजी पैदल सेना का सिपाही । प्यादाहमाल भार उठानेवाला । बोझ ऊपर लेनेवालाखादिम नौकर । सेवकपहारू पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'पहाड़'रखिया पु † ^१ संज्ञा पुं॰वरूथी हाथी की काठीवारिस दायाद । दायभागी पुरुषहाफिज वह धार्मिक मुसलमान जिसे कुरान कंठ होखपरिया भूरे रंग का एक खनिज पदार्थ । विशेष—वैद्यक में इसको जस्ते का उपधातु और …खबरगीर खबर लेनेवाला । देखा रेखा करनेवालावार्डन अभिभावकधरहरिया † संज्ञा पुं॰ बीच बिचाव करा देनेवाला । धर पकड़ करके बचानेवाला । बचाव क…बरकंदाज वह सिपाही या चौकीदार आदि जिसके पास बड़ी लाठी रहती होमुरब्बी पालन करनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें