🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:03:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रक्षण
rakṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रक्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रक्षा करना । हिफाजत करना । रखवाली ।
२. पालने की क्रिया । पालन पोषण ।
३. रक्षक । रखवाला ।
४. विष्णु का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक्षण m. ‘protector’, N. of Viṣṇu, MBh.
रक्षण (र˚), n. the act of guarding, watching, protecting, tending (of cattle), preservation (‘of’ gen. loc. or comp.), Mn.; MBh. &c.
a ceremony performed for protection or preservation, MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक्षणं [रक्ष्-ल्युट्] Protecting, protection, preservation, watching, guarding &c. (Also रक्षणं). --णी A rein, bridle. --णः 1 A protector. --2 N. of Viṣṇu. --णा Protecting.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0900-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रक्षणं, क्ली, (रक्ष + भावे ल्युट् ।) रक्षा । यथा, “इति प्रणयबद्धाभिर्गोपीभिः कृतरक्षणम् । पाययित्वा स्तनं माता संन्यवेशयदात्मजम् ॥” इति श्रीभागवते १० स्कन्धे ६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-079-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रक्षण" आता है (17)
पालन भोजन वस्त्र आदि देकर जीवनरक्षा । भरण पोषण । रक्षण । परवरिशरक्षा आपात्ति, कष्ट या नाश आदि से बचाना । अनिष्ट से बचाने की क्रिया । रक्षण …गोपायन गोपन । रक्षणसंरक्ष देखभाल । रक्षणअनुपालन रक्षणप्रधारण रक्षण । गुप्तिप्रपालन पालन । पोषण । रक्षणप्ररक्षण रक्षण । रक्षाअवन प्रीणन । प्रसन्न करनापीति पीना । पान (वैदिक)निवर निवारण करनेवाला । निवारकगोपीथ वह सरोवर जिसमें गौएँ जल पीती होंप्रतिपालन पालन करने की क्रिया या भाव । पालनसुम्न ऋचा । मंत्रपरिरक्षण सब प्रकार या सब ओर से रक्षा करनासंगुप्ति गोपनता । छिपाव । दुरावथ हिदीं वर्णमाला का सत्रहवाँ व्यंजन वर्ण और तवर्ग का दूसरा अक्षर । इसका …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें