🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:03:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रणा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रणाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रणाः

अर्थ: संग्राम, समर, युद्ध, लड़ाई

संस्कृत: युद्धम्, शब्दकरणम्, शब्दः · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

व्युत्पत्ति: रण् + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. रणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रण् + अच्
  3. रण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. रणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रण् + अच्
  5. रणा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रण् + अच्
  6. रणा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: रण् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारणःरणौरणाः
द्वितीयारणम्रणौरणान्
तृतीयारणेनरणाभ्याम्रणैः
चतुर्थीरणायरणाभ्याम्रणेभ्यः
पञ्चमीरणात् / रणाद्रणाभ्याम्रणेभ्यः
षष्ठीरणस्यरणयोःरणानाम्
सप्तमीरणेरणयोःरणेषु
सम्बोधनहे रणहे रणौहे रणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रण
रण
raṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ध्वनि (3.2.8) क्वण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रण संज्ञा पुं॰ [सं॰] १, लड़ाई । युद्ध । जंग । यौ॰—रणकर्म = युद्ध । लड़ाई । संग्राम । रणकामी = युद्धेप्सु । युद्ध का इच्छुक । रणकारी = युद्ध करनेवाला । रणक्षिति, रणक्षोणी = दे॰ रणक्षेत्र । रणक्षेत्र । रणधीर । रणभूमि । रणस्थल । २, रमण । ३, शब्द । ४, गति । ५, दुंवा नामक भेड़ा जिसकी दुम मोटी और भारी होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रण m. delight, pleasure, gladness, joy, RV.; VS.; AV.
रण n. battle (as an object of delight), war, combat, fight, conflict, RV.; &c.
2. रण m. (for 1. See p. 863, col. 3) sound, noise, L.
the quill or bow of a lute (= कोण), L.
3. रण m. going, motion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (863,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रणः --णं [रण्-अप्] 1 War, combat, fight; रणः प्रववृते तत्र भीमः प्लवगरक्षसां R. 12. 72; वचोजीवितयोरासीद्वहिर्निःसरणे रणः Subhāṣ. --2 A battle-field. --णः 1 Sound, noise. --2 The quill or bow of a lute. --3 Motion, going --4 Delight, joy (Ved.). --Comp. --अग्रं the front or van of a battle. --अंगं any weapon of war, a weapon, sword; सस्यंदे शोणितं व्योम रणांगानि प्रजज्वलुः Bk. 14. 98. --अंगणं --नं a battle-field. --अजिरं a battle-field, arena. --अंतकृत् m. N. of Viṣṇu. --अपेत a. flying away from battle, a fugitive; स बभार रणापेतां चमूं पश्चादवस्थितां Ki. 15. 33. --अभियोगः engaging in battle. --अलंकरणः a heron. --आतोद्यं, --तूर्यं, --दुंदुभिः a military drum. --उत्साहः prowess in battle. --कर्मन् n. fighting. --क्षितिः f. --क्षेत्रं, --भूः f. --भूमिः f., --स्थानं a battle-field. --गोचर a. engaged in battle. --धुरा the front or van of battle, the brunt of battle; ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve. 3. 5. --पडितः a warrior. --प्रिय a. fond of war, warlike. --(यः) a falcon. --मत्तः an elephant. --मुखं, ˚मूर्धन् m., [] --शिरस् n. {1} the front of battle, the head or van of fight; पुत्रस्य ते रणशिरस्ययमग्रयायी Ś. 7. 26, 6. 29. {2} the van of an army. --रंकः the space between the tusks of an elephant. --रंगः a battle-field. --रणः a gnat, mosquito. --(णं) {1} longing, anxious desire. {2} regret for a lost object. --रणकः, --कं {1} anxiety, uneasiness, regret (for a beloved object), affliction or torment (as caused by love); रणरणकविवृद्धिं बिभ्रदावर्तमानं Māl. 1. 41; अतिभूमिं गतेन रणरणकेनार्यपुत्रशून्यमिवात्मानं पश्यामि U. 1. {2} love, desire. --(कः) the god of love. --वाद्यं a military instrument of music. --शिक्षा military science, the art or science of war. --संकुलं the confusion of battle, a tumultuous fight, melee. --सज्जा military accoutrement. --सहायः an ally. --स्तंभः a monument of war, trophy.
रणः --णं [रण्-अप्] 1 War, combat, fight; रणः प्रववृते तत्र भीमः प्लवगरक्षसां R. 12. 72; वचोजीवितयोरासीद्वहिर्निःसरणे रणः Subhāṣ. --2 A battle-field. --णः 1 Sound, noise. --2 The quill or bow of a lute. --3 Motion, going --4 Delight, joy (Ved.). --Comp. --अग्रं the front or van of a battle. --अंगं any weapon of war, a weapon, sword; सस्यंदे शोणितं व्योम रणांगानि प्रजज्वलुः Bk. 14. 98. --अंगणं --नं a battle-field. --अजिरं a battle-field, arena. --अंतकृत् m. N. of Viṣṇu. --अपेत a. flying away from battle, a fugitive; स बभार रणापेतां चमूं पश्चादवस्थितां Ki. 15. 33. --अभियोगः engaging in battle. --अलंकरणः a heron. --आतोद्यं, --तूर्यं, --दुंदुभिः a military drum. --उत्साहः prowess in battle. --कर्मन् n. fighting. --क्षितिः f. --क्षेत्रं, --भूः f. --भूमिः f., --स्थानं a battle-field. --गोचर a. engaged in battle. --धुरा the front or van of battle, the brunt of battle; ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve. 3. 5. --पडितः a warrior. --प्रिय a. fond of war, warlike. --(यः) a falcon. --मत्तः an elephant. --मुखं, ˚मूर्धन् m., [] --शिरस् n. {1} the front of battle, the head or van of fight; पुत्रस्य ते रणशिरस्ययमग्रयायी Ś. 7. 26, 6. 29. {2} the van of an army. --रंकः the space between the tusks of an elephant. --रंगः a battle-field. --रणः a gnat, mosquito. --(णं) {1} longing, anxious desire. {2} regret for a lost object. --रणकः, --कं {1} anxiety, uneasiness, regret (for a beloved object), affliction or torment (as caused by love); रणरणकविवृद्धिं बिभ्रदावर्तमानं Māl. 1. 41; अतिभूमिं गतेन रणरणकेनार्यपुत्रशून्यमिवात्मानं पश्यामि U. 1. {2} love, desire. --(कः) the god of love. --वाद्यं a military instrument of music. --शिक्षा military science, the art or science of war. --संकुलं the confusion of battle, a tumultuous fight, melee. --सज्जा military accoutrement. --सहायः an ally. --स्तंभः a monument of war, trophy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0902-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रण गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । रणति अराणीत् अरणीत् रेणतुः । घटादि० । रणयति ।
रण रवे भ्वा० पर० अक० सेट् । रणति अराणीत् अरणीत् रेणतुः ।
रण पुंन० अर्द्धर्च्चा० रण० “वशिरण्योः” वार्त्ति० अप् । १ युद्धे अमरः । भावे अप् । २ शब्दे ३ कणे पु० मेदि० ४ गतौ च पु० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4790,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रण, रुति । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- अक०-सेट् ।) रणति । रुति शब्दे । इति दुर्गादासः ॥
रण, म गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) म, रणयति । इति दुर्गा- दासः ॥
रणं, क्ली पुं, (रणन्ति शब्दायन्तेऽत्रेति । रण् + “ग्रहेति ।” ३ । ३ । ५८ । इत्यत्र । “वशिरण्यो- रुपसंख्यानम् ।” इति काशिकोक्त्या अप् ।) युद्धम् । इत्यमरः । २ । ८ । १०४ ॥ (यथा, [] मनौ । ७ । ९० । “न कूटैरायुधैर्हन्याद्युध्यमानो रणे रिपून् । न कर्णिभिर्नापि दिग्धैर्नाग्निज्वलिततेजनैः ॥” रमणम् । यथा, ऋग्वेदे । ८ । १७ । १२ । “शाचिगो शाचि पूजनायं रणाय ते सुतः ॥” “रणाय रमणाय ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ रमणीये, त्रि । यथा, तत्रैव । १ । ११६ । २१ । “एकस्यावन्त्यो रावतं रणाय वशमश्विनासनये सहस्रा ।” “रणाय रमणीयाय ।” इति तद्बाष्ये सायणः ॥)
रणः, पुं, (रण् + अप् ।) शब्दः । कणः । इति मेदिनी ॥ गतिः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-086-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रण" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रणाःरण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: रणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रण् + अच् | रण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रणाः 📚 ➤ संग्राम, समर, युद्ध, लड़ाई
संस्कृत: युद्धम्, शब्दकरणम्, शब्दः · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रण 📚लड़ाई । युद्ध । जंग । यौ॰—रणकर्म = युद्ध । लड़ाई । संग्राम । रणकामी = …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रण
युद्ध के और नाम (२.८.१०४) — मृध, आस्कन्दन, संख्य, समीक, साम्परायिक, समर, अनीक, कलह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रणाः: रण् + अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें