🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:29:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रथ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रथ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रथ

अर्थ: गाड़ी, जलूसी गाड़ी, यान, वाहन, विशेषकर युद्धरथ

संस्कृत: वेतसः, रथः · पर्याय: वेतस, अभ्रपुष्प, शीत, वानीर, वञ्जुल

व्युत्पत्ति: रम्यतेऽअनेन अत्र वा - रम् + कथन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रथ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारथःरथौरथाः
द्वितीयारथम्रथौरथान्
तृतीयारथेनरथाभ्याम्रथैः
चतुर्थीरथायरथाभ्याम्रथेभ्यः
पञ्चमीरथात् / रथाद्रथाभ्याम्रथेभ्यः
षष्ठीरथस्यरथयोःरथानाम्
सप्तमीरथेरथयोःरथेषु
सम्बोधनहे रथहे रथौहे रथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रथ
रथ
ratha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पहियों वाला युद्ध-वाहन (2.8.51) शतांग · स्यन्दन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल की एक प्रकार की सवारी जिसमें चार या दो पहिए हुआ करते थे और जिसका व्यवहार युद्ध, यात्रा, विहार आदि के लिये हुआ करता था । शतांग । स्यंदन । गाड़ी । बहल ।
२. शरीर, जो आत्मा की सवारी माना जाता है ।
३. चरण । पैर ।
४. तिनिस का पेड़ ।
५. विहार करने का स्थान । क्रीडा़स्थल ।
६. शतरंज का वह मोहरा जिसे आजकल ऊँट कहते हैं । उ॰—राजा कील देइ शह माँगा । शह देइ चाह भरे रथ खाँगा ।—जायसी (शब्द॰) । विशेष—जब चतुरंग का पुराना खेल भारत से फारस और अरब गया, तब वहाँ रथ के स्थान पर ऊँट हो गया ।
७. बेत । बेतस् (को॰) ।
८. आनंद (को॰) ।
९. हिस्सा । भाग । अंग (को॰) ।
१०. वीर । रथी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रथ m. (√ 4. ऋ) ‘goer’, a chariot, car, esp. a two-wheeled war-chariot (lighter and swifter than the अनस्, q.v.), any vehicle or equipage or carriage (applied also to the vehicles of the gods), waggon, cart, RV. &c. &c. (ifc. f(आ). )
a warrior, hero, champion, MBh.; Kathās.; BhP.
the body, L.
a limb, member, part, L.
Calamus Rotang, L.
Dalbergia Ougeinensis, L.
= पौरुष, L.
2. रथ m. (√ रम्) pleasure, joy, delight (cf. मनो-रथ)
affection, love (cf. next).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (865,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रथः [रम्यतेऽनेन अत्र वा, रम्-क्थन्; cf. Uṇ. 2. 2] 1 A carriage, chariot, car, vehicle; especially, a warchariot. --2 A hero (for रथिन्). --3 A foot. --4 A limb, part, member. --5 The body; cf. आत्मानं रथिनं बिद्धि शरीरं रथमेव तु ॥ Kaṭh. --6 A reed. --7 Pleasure, delight. --Comp. --अक्षः {1} a carriage-axle. {2} a measure of length (= 104 angulas). --अंगं {1} any part [] of a carriage. {2} particularly, the wheels of a carriage; रथो रथांगध्वनिना विजज्ञे R. 7. 41; Ś. 7. 10. {3} a discus, especially of Viṣṇu; चक्रधर इति रथांगमदः सततं बिभर्षि भुवनेषु रूढये Śi. 15. 26. {4} a potter's wheel. --(गः) the ruddy goose. ˚आह्वयः, ˚नामकः, ˚नामन् m. the ruddy goose (चक्रवाक); रथांगनामन् वियुतो रथांगश्रोणिबिंबया । अयं त्वां पृच्छति रथी मनोरथशतैर्वृतः ॥ V. 4. 18; Ku. 3. 37; R. 3. 24; (the male bird is said by poets to be separated from the female at night, and to be united at sun-rise). ˚पाणिः N. of Viṣṇu. --अभ्रः a reed cane. --अर्थकः a small carriage. --अश्वः a carriage-horse. --ईशः a warrior fighting from a chariot. --ईषा --शा the pole of a carriage. --उद्बहः, --उपस्थः the seat of a chariot, the driving-box. --कट्या, --कड्या an assemblage of chariots. --कल्पकः an officer who is in charge of a king's chariots. --कारः a coachbuilder, carpenter, wheel-wright; रथकारः स्वकां भार्यां सजारां शिरसावहत् Pt. 4. 54. --कुटुंबिकः, --कुटुंबिन् m. a charioteer, coachman. --कूबरः --रं the the pole or shaft of a carriage. --केतुः the flag of a chariot. --क्षोभः the jolting of a chariot; R. 1. 58. --गणकः an officer who counts chariots. --गर्भकः a litter, palanquin. --गुप्तिः f. a fence of wood or iron with which a chariot is provided as a protection from collision. --चरणः, --पादः {1} a chariot-wheel. {2} the ruddy goose. --चर्या chariot-exercise, the use of a chariot, travelling by carriage; अनभ्यस्तरथचर्याः U. 5. --ज्वरः a crow. --धुर् f. the shaft or pole of a chariot. --नाभिः f. the nave of the wheel of a chariot. --नीडः the inner part or seat of a chariot. --पुंगवः a chief or distinguished warrior. --बंधः the fastenings or harness of a chariot. --महोत्सवः, --यात्रा the solemn procession of an idol placed in a car (usually drawn by men). --मुखं the forepart of a carriage. --युद्धं ‘a chariot-fight,’ a fight between combatants mounted on chariots. --योजकः a chariotcer, harnesser of a chariot. --वर्त्मन् n., --वीथिः f. highway, main road. --वाहः {1} a carriage-horse. {2} a charioteer. --शक्तिः f. the [] staff which supports the banner of a war-chariot. --शाला a coach-house, carriage-shed. --शास्त्रं, --शिक्षा, --विद्या the art of driving a chariot, coachmanship. --सप्तमी the seventh day in the bright half of Māgha.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0903-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रथ पु० रम्यतेऽनेन अत्र वा रम--क्थन् । १ स्वनामख्याते यानभेदे अमरः । २ देहे च “आत्मानं रथिनं बिद्धि शरीरं रथमेव च” इति गीता । अत्र रूपकमित्यन्ये ३ पादे ४ वेतसवृक्षे विश्वः ५ तिनिसवृक्षे राजनि० । वानरूपरथभेदादिकं हेमच० उक्तं यथा [] “युद्धार्थे चक्रवद्याने शताङ्गः स्यन्दनो रथः । संकी- डार्थः पुष्यरथो देवार्थस्तु, मरुद्रथः । योग्योरथो वैन- यिकोऽध्वरथः परिघातिकः । कर्णीरथः प्रवहणं डयनं रथगर्भकः । अनस्तु शकटोऽथ स्याद्गन्त्री कम्बलि वाह्यकम् । अथ काम्बलवास्त्राद्यास्तैस्तैः परिवृते रथे । स पाण्डुकम्बली यः स्यात् संवीतः पाण्डु- कम्बलैः । स तु द्वैपो वैयाघ्रश्च वृतो यो द्वीपिचर्मणा । ज्योतिर्विदाभरणे तत्करणर्क्षादि उक्तं यथा “लोल- मैत्रलघुजिष्णुकभेषु स्यन्दनाखिलविधानमथाहुः । सेन- सद्द्युषु बलाम्बुतपःस्थैः साधुराशिमति साधुभिरङ्गे । रथचक्रभागमाह “उष्णवृष्णिकरकर्णयुगाक्षाद्देयमृक्षवलयं वलयस्य । सव्यभागनिचितभ्रममग्रादादिमध्यमनसो नव- भागम् । अग्रभे भवति सङ्कलिरन्तः कूवरोडुनि जयोऽथ रथाङ्गे । सन्धिभेऽर्थहृतिरन्तरसन्धौ भीति- रिष्टमनसो ननु गर्भे । अथ रथकृत्यमुहूर्त्त “पुष्ये पुनर्वसुज्येष्ठानुराधारेवतीद्वये । श्रवणादित्रिभे हस्त- त्रितये रोहिणीमृगे । सार्के सौम्यदिने सौम्यबिलग्ने रथकर्म सत्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4791-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रथ" आता है (35)
विमान आकाशमार्ग से गमन करनेवाला रथ जो देवताओं आदि के पास होता है । देवयान । …शतांग रथ । युद्ध का रथमहादान पुराणानुसार तुला पुरुष, सोने की गौ या घोड़ा आदि तथा पृथ्वी, हाथी, रथ, …सेनांग सेना का कोई एक अंग । जैसे,— पैदल, हाथी, घोड़े, रथचक्रपाद गाडी़ । रथचंकुण रथ । यानवाह्यक रथहतारोह जिसके ऊपर बैठनेवाले मारे गए हों । जैसे, रथ, हाथी आदिचकुर रथ । यानअराबा गाड़ी । रथगर्दू गाडी । यान । रथजोतना रथ, गाड़ी, कोल्हू, चरसे आदि को चलाने के लिये उसके आगे बैल, घोड़े आदि प…वाह्म यान । रथ । सवारीवीरवाह वीरवह । रथ । स्यंदनचक्रचारी रथमूलविभूज रथकुथ कथरी । कंथाआचरण अनुष्ठानगर्त गड्ढा । गड़हापद्व राजमार्ग । सड़कचित्र चंदन आदि से माथे पर बनाया हुआ चिह्न । तिलकदंडार धनुषनेत्र आँखस्यंद टपकना । चूना । रसनाउष्ट्र ऊँट । क्रमेलकचित्रा सत्ताईस नक्षत्रों में से चौदहवाँ नक्षत्र । विशेष—इसकी तारा संख्या एक म…स्यंदन चूना । टपकना । रसना । क्षरण । स्त्रावनिषंगथि आलिंगनऔपवाह्य सवारी करने योग्य । सवारी के काम में आनेवालारोहक चढ़नेवालाद्रुह्यु प्राचीन आर्यों का एक वंश या जनसमूहपताकी पताका- धारी । झंड़ी उठानेवालापरोहन वह जिसपर सवार होकर यात्रा की जाय । वह जिसपर कोई सवार हो, या कोई चीज ला…वीरवह वह जो घाड़ों द्वारा खींचा जायउपह्लार एकांत या निर्जन स्थान

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रथरथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रथ 📚 ➤ गाड़ी, जलूसी गाड़ी, यान, वाहन, विशेषकर युद्धरथ
संस्कृत: वेतसः, रथः · पर्याय: वेतस, अभ्रपुष्प, शीत, वानीर, वञ्जुल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रथ 📚प्राचीन काल की एक प्रकार की सवारी जिसमें चार या दो पहिए हुआ करते थे और…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रथ
बेंत के नाम (२.४.३०) — वेतस, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल
(पड़ाव का) पहरा (२.८.३३) — सज्जन, उपरक्षण, हाथी, घोड़े, पैदल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें