🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:17:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रम्भः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रम्भः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रम्भः

अर्थ: (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रम्भ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रम्भ् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रम्भ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारम्भःरम्भौरम्भाः
द्वितीयारम्भम्रम्भौरम्भान्
तृतीयारम्भेणरम्भाभ्याम्रम्भैः
चतुर्थीरम्भायरम्भाभ्याम्रम्भेभ्यः
पञ्चमीरम्भात् / रम्भाद्रम्भाभ्याम्रम्भेभ्यः
षष्ठीरम्भस्यरम्भयोःरम्भाणाम्
सप्तमीरम्भेरम्भयोःरम्भेषु
सम्बोधनहे रम्भहे रम्भौहे रम्भाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रम्भ् (भ्वादिगण) · अर्थ: (शब्दे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरम्भतेरम्भेतेरम्भन्ते
मध्यमरम्भसेरम्भेथेरम्भध्वे
उत्तमरम्भेरम्भावहेरम्भामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): रम्भते · लिट् (आत्मने.): ररम्भे · लुट् (आत्मने.): रम्भिता · लृट् (आत्मने.): रम्भिष्यते · लोट् (आत्मने.): रम्भताम् · लङ् (आत्मने.): अरम्भत · विधिलिङ् (आत्मने.): रम्भेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रम्भिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अरम्भिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अरम्भिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रम्भण · ण्वुल्: रम्भकः · तृच्: रम्भिता · ण्यत्: रम्भ्यः · तव्य: रम्भितव्यः · अनीयर्: रम्भणीयः · क्त: रम्भितः · क्तवतु: रम्भितवान् · शानच्: रम्भमाणः · क्त्वा: रम्भित्वा · ल्यप्: प्ररम्भ्य · तुमुन्: रम्भितुम् · णमुल्: रम्भम् · घञ्: रम्भः · क्तिन्: रम्ब्धि · क्वसु: ररम्भ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रंभ
रंभ
raṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ रम्भ]
१. बाँस ।
२. एक प्रकार का वाण ।
३. पुराणानुसार महिषासुर के पिता का नाम । विशेष— इसने महादेव से वर पाकर महिषासुर को पुत्र रुप में प्राप्त किया था । यह भी कहा जाता है कि यही दूसरे जन्म में रक्तवीज हुआ था ।
४. भारी शब्द । कलकल । हलचल । उ॰— माथे रंभ समुद्र जस होई ।—जायसी (शब्द॰) । ५ धूर । धूलि (को॰) ।
६. छड़ी । दंड । डंडा (को॰) ।
७. सहारा । आसरा (को॰) ।
८. एक वानर का नाम (को॰) ।
९. कदली । केला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रम्भ m. (for 2. See p. 868, col. 2) a prop, staff, support, RV. viii, 45, 20
a bamboo, L.
N. of the fifth Kalpa (q.v.), Cat.
of the father of the Asura Mahiṣa and brother of Karambha, ib.
of a Nāga, VP.
of a son of Āyu, Hariv.; Pur.
of a son of Viviṃśati, BhP.
of a king of Vajra-rātra, Kathās.
of a monkey, R.
1. रम्भ &c. See p. 867, col. 2.
2. रम्भ mfn. sounding, roaring, lowing &c. (see गो-र्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (867,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रंभः 1 Sounding, roaring &c. --2 A support, prop. --3 A stick. --4 A bamboo. --5 Dust.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रम्भ पु० रभि--अच् मुम् । १ रेणौ २ असुरभेदे च मेदि० । स च महिषासुरजनकः कालिकापु० । ४ कदल्याम् ५ अप्सरोभेदे स्त्री मेदि० ६ वेश्यायां धरणिः । ७ गवां ध्वनौ हेमच० । ८ गौर्य्याञ्च स्त्री शब्दर० । ९ उत्तरस्यां दिशि निघण्टुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4793,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रम्भः, पुं, (रम्भते रागमूर्च्छनादिकमनेनेति । रभि + कर्म्मणि घञ् ।) वेणुः । (रम्मते उद्यम- शीलो भवति निरन्तरमुदरभरणायेति भावः । रभि + अच् ।) वानरविशेषः । इति मेदिनी । भे, ७ ॥ महिषासुरपिता । यथा, -- श्रीऔर्व्व उवाच । “आराधितो महादेवो रम्भेण सुरवैरिणा । चिरेण स च सुप्रीतस्तपसा तस्य शङ्करः ॥ अथ तुष्टो महादेवः प्रत्यक्षं रम्भमुक्तवान् । प्रीतोऽस्मि ते वरं रम्भ वरयस्व यथेप्सितम् ॥ एवमुक्तः प्रत्युवाच रम्भस्तं चन्द्रशेखरम् । अपुत्त्रोऽहं महादेव यदि ते मय्यनुग्रहः ॥ मम जन्मत्रये पुत्त्रो भवान् भवतु शङ्कर । एवमुक्तस्तु दैत्येन प्रत्युवाच वृषध्वजः ॥ भवत्वेतद्वाञ्छितं ते भविष्यामि सुतस्तव । इत्युक्त्वा स महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ रम्भोऽपि यातः स्वस्थानं हर्षोत्फुल्लविलोचनः । पथि गच्छन् स रम्भोऽथ ददृशे महिषीं शुभाम् ॥ त्रिहायणीं चित्रवर्णां सुन्दरीं ऋतुशालिनीम् । स तां दृष्ट्वाथ महिषीं रम्भः कामेन मोहितः ॥ दोर्भ्यां गृहीत्वा च तदा चकार सुरतोत्सवम् । तयोः प्रवृत्ते सुरते सा तदा तस्य तेजसा ॥ दधार महिषी गर्भं तदाभून्महिषासुरः ॥” इति कालिकापुराणे ५९ अध्यायः ॥ (असौ एव जन्मान्तरे रक्तबीजो जातः । एतद्विवरणं यथा, देवीभागवते । ५ । २ । १७-४९ । व्यास उवाच । “दनोः पुत्त्रौ महाराज ! विख्यातौ क्षिति- मण्डले । रम्भश्चैव करम्भश्च द्बावास्तां दानवोत्तमौ ॥ तावपुत्त्रौ महाराज ! पुत्त्रार्थं तेपतुस्तपः । बहून् वर्षगणान् कामं पुण्ये पञ्चनदे जले ॥ करम्भस्तु जले मग्नश्चकार परमं तपः । वृक्षं रसालवटं प्राप्य स रम्भोऽग्निमसेवत ॥ पञ्चाग्निसाधनासक्तः स रम्भस्तु यदाभवत् । ज्ञात्वा शचीपतिर्दुःखमुद्ययौ दानवौ प्रति ॥ [] गत्वा पञ्चनदे तत्र ग्राहरूपं चकार ह । वासवस्तु करम्भन्तं तदा जग्राह पादयोः ॥ निजघान च तं दुष्टं करम्भं वृत्रसूदनः । भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रम्भः कोपं परङ्गतः ॥ स्वशीर्षं पावके होतुमैच्छच्छित्वा करेण ह । केशपाशे गृहीत्वाशु वामेन क्रोधसंयुतः ॥ दक्षिणेन करेणोग्रं गृहीत्वा खड्गमुत्तमम् । छिनत्ति शीर्षं तत्तावद्बह्निना प्रतिबोधितः ॥ उक्तश्च दैत्य मूर्खोऽसि स्वशीर्षं छेत्तुमिच्छसि । आत्महत्यातिदुःसाध्या कथं त्वं कर्त्तुमुद्यतः ॥ वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्त्तते । मा म्रियस्व मृतेनाद्य किन्ते कार्य्यं भविष्यति ॥ व्यास उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं रम्भः पावकस्य सुभाषितम् । ततोऽब्रवीद्बचो रम्भस्त्यक्त्वा केशकलापकम् ॥ यदि तुष्टोऽसि देवेश ! देहि मे वाञ्छितं वरम् । त्रैलोक्यविजयी पुत्त्रः स्यान्नः परबलार्द्दनः ॥ अजेयः सर्व्वथा स स्याद्देवदामवमानवैः । कामरूपी महावीर्य्यः सर्व्वलोकाभिवन्दितः ॥ पावकस्तं तथेत्याह भविष्यति तवेप्सितम् । पुत्त्रस्तव महाभाग ! मरणाद्विरमाधुना ॥ यस्यां चित्तं तु रम्भ ! त्वं प्रमदायां करिष्यसि । व्यास उवाच । तस्यां पुत्त्रो महाभाग ! भविष्यति बलाधिकः ॥ इत्युक्तो वह्निना रम्भो वचनं चित्तरञ्जनम् । श्रुत्वा प्रणम्य प्रययौ वह्निं तं दानवोत्तमः ॥ यक्षैः परिवृतं स्थानं रमनीयं श्रियान्वितम् । दृष्ट्वा चक्रे तदा भावं महिष्यां दानवोत्तमः ॥ मत्तायां रूपपूर्णायां त्रिहायन्यां च योषितम् । सा समागाच्च तरसा कामयन्ती मुदान्विता ॥ रम्भोऽपि गमनं चक्रे भवितव्यप्रणोदितः । सा तु गभवती जाता महिषी तस्य वीर्य्यतः ॥ तां गृहीत्वाथ पातालं प्रविवेश मनोहरम् । महिषेभ्यश्च तां रक्षन् प्रियामनुमतां किल ॥ कदाचित् महिषश्चान्यः कामार्त्तस्तामुपाद्रवत् । स्वयमागत्य तं हन्तुं दानवः समुपाद्रवत् ॥ स्वरक्षार्थं समागम्य महिषं समताडयत् । सोऽपि तं निजघानाशु शृङ्गाभ्यां काममोहितः ॥ ताडितस्तेन तीक्ष्णाभ्यां शृङ्गाभ्यां हृदये भृशम् । भूमौ पपात
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रम्भःरम्भ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रम्भ् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रम्भः 📚 ➤ (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रंभ 📚बाँस🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रम्भः: रम्भ् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें