🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:36:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रश्मि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रश्मि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रश्मि

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रश्मि
रश्मि
raśmi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रश्मि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किरण ।
२. पलक के रोएँ । बरौनी ।
३. घोड़े की लगाम । बाग ।
४. रज्जु । रस्सी (को॰) ।
५. चाबुक । अंकुश (को॰) ।
६. नापने की रस्सी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रश्मि m. (exceptionally f.; cf. रशना and Uṇ. iv, 46) a string, rope, cord, trace, rein, bridle, leash, goad, whip (also fig. applied to the fingers), RV. &c. &c.
a measuring cord, RV. viii, 25, 18
a ray of light, beam, splendour, RV. &c. &c.
= अन्न, food, VS. xv, 16
= पक्ष, or पक्ष्मन्, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (869,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रश्मिः [अश्-मि धातो रुट्, रश्-मिवा; cf. Uṇ. 4. 46] 1 A string, cord, rope. --2 A bridle, rein; मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकायाः Ś. 1. 8; रश्मिसंयमनात् Ś. 1. --3 A goad, whip. --4 A beam, ray of light; Ś. 7. 6; N. 22. 56; so हिमरश्मि &c. --5 An eyelash. --6 A measuring cord. --7 A finger (Ved.). --Comp. --कलापः a pearl-necklace of 54 threads. --मुचः the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रश्मि पु० अश--मि धातोरुट् रश--मि वा । १ किरणे २ अश्वादि दामनि ३ पद्मे न० मेदि० । रवेः रश्मिमेदादिकार्य्यं मत्स्यपु० १०३ अ० उक्तं यथा “तेजोभिः सर्वलोकेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्जलम् । समु- द्राद्वायुसंयोगाद् वहन्त्यापो गभस्तयः । ततस्तु पयसां काले परिवर्त्तन् दिवाकरः । नियच्छत्यपो मेघेभ्यः शुक्लाशुक्लैस्तु रश्मिभिः” । कूर्मपु० ४ अ० विस्तरेणोक्तं यथा “एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः । करोति नियतं कालं कालात्मा ह्येश्वरी तनुः । तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः । तषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त- रश्मयो ग्रहयोनयः । सुषुम्णोहरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च । विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः सम्पद्दसुरतः प्ररः । अर्वाग्वसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः । सुषुम्णः सूर्य्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युसिम् । तिर्य्यगूर्द्ध्वप्रचा- रोऽसौ सुषुम्णःः परिगीयते । हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः । विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्वदा । विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णांति नित्यदा । सम्पद्वसुरिति ख्यातं स पुष्णाति च लो- हितम् । वृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्वाग्वसुः प्रभोः । शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तसश्च स्वराट् तथा । एवं सूर्य्यप्रभावेन सर्वा नक्षत्रतारकाः । वर्द्धन्ते वर्द्धिता [] नित्यं नित्यमाप्यायवन्ति च । दिव्यानां पार्थिवानाञ्च नैशानाञ्चैव सर्वशः । आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तमसां प्रभुः । आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण सम- न्ततः । नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूपांश्चैव सहस्रकम् । स्थावरान् जङ्गर्माश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः । तस्य रश्मिसहस्रन्तु शीतवर्षोष्णनिस्रवम् । तासां चतुः- शतं नाद्ध्यो वर्षन्ते चित्रमूर्त्तयः । छन्दनाश्चैव वाह्याश्च कोतनाभृकणास्तथा । अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टि- सर्जनाः । हिमोद्वहाश्च तामस्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः । वश्यो मेष्यश्च पैष्यश्च ह्रादिन्यो हिमसर्जनाः । चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः । शुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा । शुक्रास्ता नामतः सर्वास्त्रिविधा धर्मसर्जनाः । समं विभर्त्ति ताभिः स मनुष्यपितृ- देवताः । मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि । अमृतेन सुरान् सर्वान् त्विषा त्रीस्तर्पयत्यसौ । वसन्ते ग्रीष्मके चैव शतैः सन्तर्पति त्रिभिः । शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भिः स प्रवर्षति । हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्- सृजति त्रिभिः । वरुणो १ माथमासे तु सूर्य्यः पूषा २ तु फाल्गुने । चैत्रे ३ मासि भवेदीशो धाता ४ वैशास्यतापनः । ज्यैष्ठमासे भवेदिन्द्र ५ आषाढे सविता ६ रविः । विव ७ स्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः ८ स्मृतः । पर्जन्यो ९- ऽश्वयुजि त्वष्टा १० कार्त्तिके मासि भास्करः । मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः ११ पौषे विष्णुः सनातनः । पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि । षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवेशः सप्त- भिस्तथा । धाता ष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः । विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः । सप्तभि- स्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् । अर्य्यमा दशभिः वाति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् । षड्भीरश्मिसहस्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वधृक् । वसन्ते कपिलः सूर्य्यो ग्रीष्मे काञ्चनसंप्रभः । श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डरः शरदि प्रभुः । हेमन्ते ताम्रवर्णः स्यात् शिशिरे लोहितो रविः । ओषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ । सूर्य्योऽमरत्वममृतत्रयं त्रिषु नियच्छति । अन्ये चाष्टौ ग्रहाः ज्ञेयाः सूर्य्येणाधिष्ठिता द्विजाः! । चन्द्रमाः सोमपुत्रश्च शुक्रश्चैव वृहस्पतिः । भौमो भानुसुतो राहुः केतुमानपि चाष्टमः । सर्वे ध्रुवे निबद्धा ये ग्र- हास्ते वातरश
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रश्मि" आता है (21)
उस्र किरण । मरीचि । रश्मिमयूख किरण । रश्मिशिपि रश्मि । किरणस्यून किरण । रश्मिस्यूम किरण । रश्मिस्योन किरण । रश्मिप्रद्योत किरण । रश्मि । दीप्ति । आभातपनकर सूर्य की किरण । रश्मिस्यूना किरण । मरीचि । रश्मितपनांशु सूर्य की किरण । रश्मिभा दीप्ति । चमक । प्रकाशकेश सिर का बाल । यौ॰ — केशविन्याश = बाल सँवारना । केशाकेशी= वह लडाई जिसमें…किरण ज्योति की अति सूक्ष्म रेखाएँ जो प्रवाह के रूप में सूर्य, चंद्र, दीपक आ…विभा प्रभा । कांति । चमकअभीशु वल्गा । लगामप्रभा दीप्ति । प्रकाश । आभा । चमकविरोक चमक । दीप्तिद्युति दीप्ति । कांति । चमकपृश्नि सुतप नामक राजा की रानी का नामप्रसिति रस्सीरोचि प्रभा । दीप्ति

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रश्मिउमा-कोश रश्मि: किरण 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रश्मि 📚 ➤ किरण उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रश्मि 📚किरण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें