🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:35:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रसील

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रसि+इल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रसि

अर्थ: स्वाद लेना, चखना, प्रीती करना, प्यार करना

संस्कृत: आस्वादनस्नेहनयोः

अंग्रेज़ी: to tastem to love, to have affection

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रस धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. रसिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. रसिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. रसिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रस (चुरादिगण) · अर्थ: स्वाद लेना, चखना, प्रीती करना, प्यार करना (आस्वादनस्नेहनयोः)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअररसतअररसेताम्अररसन्त
मध्यमअररसथाःअररसेथाम्अररसध्वम्
उत्तमअररसेअररसावहिअररसामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रसयति · लट् (आत्मने.): रसयते · लिट्: रसयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): रसयाञ्चक्रे · लुट्: रसयिता · लुट् (आत्मने.): रसयिता · लृट्: रसयिष्यति · लृट् (आत्मने.): रसयिष्यते · लोट्: रसयतात् · लोट् (आत्मने.): रसयताम् · लङ्: अरसयत् · लङ् (आत्मने.): अरसयत · विधिलिङ्: रसयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): रसयेत · आशीर्लिङ्: रस्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रसयिषीष्ट · लुङ्: अररसत् · लुङ् (आत्मने.): अररसत · लृङ्: अरसयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरसयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रसन · ण्वुल्: रसकः · तृच्: रसयिता · यत्: रस्यः · तव्य: रसयितव्यः · अनीयर्: रसनीयः · क्त: रसितः · क्तवतु: रसितवान् · शतृ: रसयन् · स्य-शतृ: रसयिष्यन् · शानच्: रसयमानः · क्त्वा: रसयित्वा · ल्यप्: प्ररसय्य · तुमुन्: रसयितुम् · णमुल्: रसम् · क्तिन्: रस्ति · क्वसु: रसयाम्बभूवान्

इल

अर्थ: सोना, नींद लेना, फेंकना, उड़ाना, बिखेरना

संस्कृत: स्वप्नक्षेपणयोः

अंग्रेज़ी: to sleep, to throw, to cast, to throw in air

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इल् (तुदादिगण) · अर्थ: सोना, नींद लेना, फेंकना, उड़ाना, बिखेरना (स्वप्नक्षेपणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइलतात् / इलताद् / इलतुइलताम्इलन्तु
मध्यमइल / इलतात् / इलताद्इलतम्इलत
उत्तमइलानिइलावइलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: इलति · लिट्: इयेल · लुट्: एलिता · लृट्: एलिष्यति · लोट्: इलतात् · लङ्: ऐलत् · विधिलिङ्: इलेत् · आशीर्लिङ्: इल्यात् · लुङ्: ऐलीत् · लृङ्: ऐलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: एलन · ण्वुल्: एलकः · तृच्: एलिता · ण्यत्: एल्यः · तव्य: एलितव्यः · अनीयर्: एलनीयः · क्त: इलितः · क्तवतु: इलितवान् · शतृ: इलन् · स्य-शतृ: एलिष्यन् · क्त्वा: एलित्वा · ल्यप्: प्रेल्य · तुमुन्: एलितुम् · णमुल्: एलम् · घञ्: एलः · क्तिन्: इल्ति · क्वसु: ईलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रस्
रस्
ras
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) (2.9.104) बोल · गन्धरस · प्राण · पिण्ड · गोप
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रस् (cf. √ 1. रास्) cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 63) रसति (rarely Ā. ˚ते; pf. ररास, रेसुः, MBh. &c.; aor. अरासीत् or अरसीत् Gr.; fut. रसिता, रसिष्यति, ib.; inf. रसितुम्, ib.), to roar, yell, cry, sound, reverberate, ŚBr. &c. &c.; to praise, Naigh. iii, 14 : Caus. रासयति (aor. अरीरसत्), Gr.: Desid. रिरसिषति, ib. : Intens. रारस्यते (or रारस्ति, Gr.), to cry out loudly, scream aloud, Bhaṭṭ.
2. रस् (rather Nom. fr. रस below) cl. 10. P. (Dhātup. xxxv, 77) रसयति (rarely Ā. ˚ते ep. also रसति and रस्यति), to taste, relish, ŚBr.; Up.; MBh. &c.; to feel, perceive, be sensible of Sāh.; to love, Dhātup. : Desid. रिरसयिषति, to desire to taste, Śiś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (869,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रस् {vI.v} {c1c} P. (रसति, रसित) 1 To roar, yell, cry out, scream; करीव वन्यः परुषं ररास R. 16. 78; Śi. 3. 41. --2 To sound, make a noise, tinkle, jingle &c.; राजन्योपनिमंत्रणाय रसति स्फीतं यशोदुंदुभिः Ve. 1. 25; रसतां निर्भरं नूपुराणां Ratn. 1. 19; रसतु रसनापि तव घन जघनमंडले Gīt. 10 --3 To resound, reverberate. --4 To sing. --5 Ved. To praise. {vII.v} {c10c} U. ( रसयति-ते, रसित) 1 To taste, relish; मृद्वीका रसिता Bv. 4. 13; Śi. 10. 27. --2 To feel, perceive. --3 To love.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रसिरस धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: रसिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | रसिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
इलइल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रसि 📚 ➤ स्वाद लेना, चखना, प्रीती करना, प्यार करना
संस्कृत: आस्वादनस्नेहनयोः

इल 📚 ➤ सोना, नींद लेना, फेंकना, उड़ाना, बिखेरना
संस्कृत: स्वप्नक्षेपणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रस् 📚(cf. √ 1. रास्) cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 63) रसति (rarely Ā. ˚ते; pf. …🔵🟣
इल् 📚cl. 6. P. इलति (इयेल, एलिष्यति, ऐलीत्, एलितुम्, Dhātup. xxviii, 65) to…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रसीलरसि + इलदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें