🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:53:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रसेस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रसे+स

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रसे

अर्थ: सार, (वृक्षों का) दूध, रस, इक्षुरसः कुसुमरसः आदि

संस्कृत: रसनेन्द्रियविषयः, पारदः, गन्धरसः, गुणः, रागः, शृङ्गारादिः, विषम्, वीर्यम्, द्रवः · पर्याय: चपल, सूत, पारद

व्युत्पत्ति: रस् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रस (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. रसा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. रसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. रसा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. रसा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारसःरसौरसाः
द्वितीयारसम्रसौरसान्
तृतीयारसेनरसाभ्याम्रसैः
चतुर्थीरसायरसाभ्याम्रसेभ्यः
पञ्चमीरसात् / रसाद्रसाभ्याम्रसेभ्यः
षष्ठीरसस्यरसयोःरसानाम्
सप्तमीरसेरसयोःरसेषु
सम्बोधनहे रसहे रसौहे रसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

स

अर्थ: के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त, सहित सपुत्र, संभार्य, सतृष्ण, सधन, सरोषम्, सकोपम्, सहरि आदि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. स (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रस
रस
rasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) (2.9.104) बोल · गन्धरस · प्राण · पिण्ड · गोप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रस संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह अनुभव जो मुँह में डाले हुए पदार्थों का रसना या जीभ के द्बारा होता है । खाने की चीज का स्वाद । रसनेंद्रिय का संवेदन या ज्ञान । विशेष—हमारे यहाँ वैद्यक में मधुर, अम्ल, लवण, कटु, तिक्त और कषाय ये छह रस माने गए है और इसकी उत्पत्ति भूमि, आकाश, वायु और अग्नि आदि के संयोग से जल में मानी गई है । जैसे—पृथ्वी ओर जल के गुण की अधिकता से मधुर रस, पृथ्वी और अग्नि के गुण की अधिकता से अम्ल रस, जल और अग्नि के गुण की अधिकता से तिक्त रस और पृथ्वी तथा वायु की अधिकता से कषाय रस उत्पन्न होता है । इन छहों रसों के मिश्रण से और छत्तीस प्रकार के रस उत्पन्न होते है । जैसे,—मधुराम्ल, मधुरतिक्त, अम्ललवण, अम्लकटु, लवणकटु, लवणतिक्त, कटुतिक्त, तिक्तकषाय आदि । भिन्न भिन्न रसों के भिन्न भिन्न गुण कहे गए हैं । जैसें,—मधुर रस के सेवन से रक्त, मांस, मेद, अस्थि और शुक्र आदि की वृद्धि होती है; अम्ल रस जारक और पाचक माना गया है; लवण रस पाचक और संशोधक माना गया है; कटु रस पाचक, रेचक, अग्नि दीपक और संशोधक माना गया है; तिक्त रस रूचिकर और दिप्तिवर्धक माना गया है; ओर कपाय रस संग्राहक और मल, मूत्र तथा श्लेष्मा आदि को रोकनेवाला माना गया है । न्याय दर्शन के अनुसार रस नित्य और अनित्य दो प्रकार का होता है । परमाणु रूप रस नित्य और रसना द्बारा गृहीत होनेवाला रस अनित्य कहा गया है ।
२. छह की संख्या ।
३. वैद्यक के अनुसार शरीर के अंदर की सात धातुओं में से पहली धातु । विशेष— सुश्रुत के अनुसार मनु्ष्य जो पदार्थ खाता है, उससे पहले द्रव स्वरूप एक सूक्ष्म सार बनता है, जो रस कहलाता है । इसका स्थान ह्वदय कहा गया है । जहाँ से यह घमनियों द्बारा सारे शरीर में फैलता है । यही रस तेज के साथ मिलकर पहले रक्त का रूप धारण करता है और तब उससे मांस, मेद, अस्थि, शुक्र आदि शेष धातुएँ बनती है । यदि यह रस किसी अस्थि अम्ल या कटु हो जाता है, तो शरीर में अनेक प्रकार के रोग उत्पन्न करता है । इसके दूषित होने से अरूचि, ज्वर शरीर का भारीपन, कृशता, शिथिलता, द्दष्टिहीनता आदि अनेक विकार उत्पन्न होती है । पर्या॰—रसिका । स्वेदमाता । चर्माभ्ल । चर्मसार । रक्तसार ।
४. किसी पदार्थ का सार । तत्व ।
५. साहित्य में वह आनंदात्मक चित्तवृत्ति या अनुभव विभाव, अनुभाव और संचारी से युक्त किसी स्थायी भाव के व्यंजित होने से उत्पन्न होता है । मन में उत्पन्न होनेवाला वह भाव या आनंद जो काव्य पढने अथवा अभिनय देखने से उत्पन्न होता है । विशेष— हमारे यहाँ आचार्यों में इस विषय में बहुत मतभेद है कि रस किसमें तथा कैसे अभिव्यक्त होता है । कुछ लोगोँ का मत है कि स्थायी भावों की वस्ताविक अभिव्यक्त मुख्य रूप से उन लोगों में होती है, जिनके कार्यों का अभिनय किया जाता है । (जैसे,—राम, कृष्ण, हरिश्चंद्र आदि) और गौण रूप से अभिनय करनेवाला नटों, में होता है । अतः इन्हीं में ये लोग रस की स्थिति मानते है । ऐसे आचार्यों का मत है कि अभिनय देखनेवालों या काव्य पढनेवालों के साथ रस का कोई संबंध नहीं है । इसके विपरीत अधिक लोगों का यह मत है कि अभिनय देखनेवालों तथा काव्य पढनेवालों में ही रस की अभिव्यक्ति होती है । ऐसे लोगों का कथन है कि मनुष्य के अंतःकरण में भाव पहले से ही विद्यमान रहते है; और काव्य पढने अथवा नाटक देखने के समय वही भाव उद्दीप्त होकर रस का रूप धारण कर लेते है । और यही मत ठीक माना जाता है । तात्पर्य यह कि पाठकों या दर्शकों को काव्यों अथवा अभिनयों से जो अनिर्वचनीय और लोकोत्तर आनंद प्राप्त होता है, साहित्य शास्त्र के अनुसार वही रस कहलाता है । हमारे यहा रति, हास, शोक, उत्साह, भय, जुगुप्सा, आश्चर्य और निर्वेद इन नौ स्थायी भावों के अनुसार नौ रस माने गए है; जिनके नाम इस प्रकार है ।—श्रृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स, अदभुत और शांत । द्दश्य काव्
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रस m. (ifc. f(आ). ) the sap or juice of plants, juice of fruit, any liquid or fluid, the best or finest or prime part of anything, essence, marrow, RV. &c. &c.
water, liquor, drink, MBh.; Kāv. &c.
juice of the sugarcane, syrup, Suśr.
any mixture, draught, elixir, potion, R.; BhP.
melted butter, L.
(with or scil. गवाम्) milk, MBh.
(with or scil. विषस्य) poison, Daś.; Rājat.
nectar, L.
soup, broth, L.
a constituent fluid or essential juice of the body, serum, (esp.) the primary juice called chyle (formed from the food and changed by the bile into blood), ib.
mercury, quicksilver (sometimes regarded as a kind of quintessence of the human body, else where as the seminal fluid of Śiva), Sarvad.
semen virile, RV. i, 105, 2
myrrh, L.
any mineral or metallic salt, Cat.
a metal or mineral in a state of fusion (cf. उप-, महा-र्˚)
gold, L.
Vangueria Spinosa, L.
a species of amaranth, L.
green onion, L.
resin, L.
= अमृत, L.
taste, flavour (as the principal quality of fluids, of which there are 6 original kinds, viz. मधुर, sweet; अम्ल, sour; लवण, salt; कटुक, pungent; तिक्त, bitter; and कषाय, astringent; sometimes 63 varieties are distinguished, viz. beside the 6 original ones, 15 mixtures of 2, 20 of 3, 15 of 4, 6 of 5, and 1 of 6 flavours), ŚBr. &c. &c.
N. of the number ‘six’, VarBṛS.; Śrutab.
any object of taste, condiment, sauce, spice, seasoning, MBh.; Kāv. &c.
the tongue (as the organ of taste), BhP.
taste or inclination or fondness for (loc. with or scil. उपरि, or comp.), love, affection, desire, MBh.; Kāv. &c.
charm, pleasure, delight, ib.
(in rhet.) the taste or character of a work, the feeling or sentiment prevailing in it (from 8 to 10 Rasas are generally enumerated, viz. शृङ्गार, love; वीर, heroism; बीभत्स, disgust; रौद्र, anger or fury; हास्य, mirth; भयानक, terror; करुण, pity; अद्भुत, wonder; शान्त, tranquillity or contentment; वात्सल्य, paternal fondness; the last or last two are sometimes omitted; cf. under भाव), Bhar.; Daśar.; Kāvyād. &c.
the prevailing sentiment in human character, Uttarar.; Rājat.
(with Vaiṣṇavas) disposition of the heart or mind, religious sentiment (there are 5 Rasas or Ratis forming the 5 degrees of भक्ति, q.v., viz. शान्ति, दास्य, साख्य, वात्सल्य, and माधुर्य), W.
a kind of metre, Piṅg.
N. of the sacred syllable, ‘Om’, ŚāṅkhGṛ.
the son of a Niṣāda and a Śanakī, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (869,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसः [रस्-अच्] 1 Sap, juice (of trees); इक्षुरसः, कुसुमरसः &c. --2 A liquid, fluid; Ku. 1. 7. --3 Water; सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हिरसं रविः R. 1. 18; Bv. 2. 144. --4 Liquor, drink; Ms. 2. 177. --5 A draught, potion. --6 Taste, flavour, relish (fig. also) (considered in Vaiś. phil. as one of the 24 guṇas; the rasas are six; कटु, अम्ल, मधुर, लवण, तिक्त and कवाय); परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्तुपुरुषः Mu. 3. 4; U. 2. 2. --7 A sauce, condiment. --8 An object of taste; R. 3. 4. --9 Taste or inclination for a thing, liking, desire; इष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवंति Me. 112. --10 Love, affection; जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः U. 1. 39; प्रसरति रसो निर्वृतिघनः [] 6. 11 ‘a feeling of love’; रमादृते V. 2. 21; Ku. 3. 37. --11 Pleasure, delight, happiness; R. 3. 26. --12 Charm, interest, elegance, beauty. --13 Pathos, emotion, feeling. --14 (In poetic compositions) A sentiment; नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति K. P. 1. (The rasas are usually eight: --शृंगारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्यं रसाः स्मृताः, but sometimes शांतरस is added thus making the total number 9; निर्वेदस्थायिभावोस्ति शांतोपि नवमो रसः K. P. 4; sometimes a tenth, वात्सल्यरस, is also added. Rasas are more or less a necessary factor of every poetic composition, but, according to Viśvanātha, they constitute the very essence of poetry; वाक्यं रसात्मकं काव्यं S. D. 3.). --15 Essence, pith, best part. --16 A constituent fluid of the body. --17 Semen virile. --18 Mercury. --19 A poison, poisonous drink; as in तीक्ष्णरसदायिनः --20 Any mineral metallic salt. --21 Juice of the sugar-cane. --22 Milk. --23 Melted butter. --24 Nectar. --25 Soup, broth. --26 A symbolical expression for the number ‘six’. --27 The tongue. --28 Myrrh. --29 Gold. --30 A metal in a state of fusion --Comp. --अंजनं vitriol of copper, a sort of collyrium. --अधिक a. {1} tasty, {2} abounding in pleasures, splendid; Ś. 7. 20. --(कः) borax. --अंतरं {1} a different taste. {2} different feelings or sentiments. --अभिनिवेशः intentness of affection. --अम्लः {1} a kind of sorrel. {2} sour sauce. --अयनं {1} an elixir of life (elixir vitæ), any medicine supposed to prolong life and prevent old age; निखिलरसायनमहितो गंधेनोग्रेण लशुन इव R. G. {2} (fig.) serving as an elixir vitæ, i. e. that which gratifies or regales; आनंदनानि हृदयैकरसयनानि Māl. 6. 8; मनसश्च रसायनानि U. 1. 37; श्रोत्र˚, कर्ण˚ &c. {3} alchemy or chemistry. {4} any medicinal compound. {5} butter-milk. {6} poison. {7} long pepper. --(नः) {1} an alchemist. {2} N. of Garuḍa. ˚श्रेष्ठः mercury. (--नी f.) {1} a channel for the fluids of the body. {2} N. of several plants: --गुडूची, काकमाची, महाकरंज, गोरक्षदुग्धा, and मांसच्छदा. --आत्मक a. {1} consisting of juice or sentiment. {2} elegant, beautiful. {3} having taste or flavour. {4} ambrosial; Ku. 5. 22. {5} [] fluid, liquid. --आदानं absorption of fluid, suction. --आधारः the sun --आभासः {1} the semblance or mere appearance of a sentiment. {2} an improper manifestation of a sentiment. --आश्रय a. embodying or representing sentiments. --आस्वादः {1} tasting juices or flavours. {2} perception or appreciation of poetic sentiments, a perception of poetical charm; as in काव्यमृतरसास्वादः. --आस्वादिन् m. a bee. --आह्वः turpentine. --इंद्रः {1} mercury. {2} the philosopher's stone (the touch of which is said to turn iron into gold). --उत्तमं milk. --उद्भवं {1} a pearl. {2} vermilion. --उपलं a pearl. --ऊतं garlic. --कर्पूरं sublimate of mercury. --कर्मन् n. preparation of quicksilver. --केसरं camphor. --गंधः --धं gummyrrh. --गंधकः {1} myrrh. {2} sulphur. --गर्मं {1} = रसांजन. {2} vermilion. --ग्रह a. {1} perceiving flavours. {2} appreciating or enjoying pleasures. --(हः) the organ of taste. --घ्नः borax. --जः {1} sugar, molasses. {2} an insect produced by the fermentation of liquids. --जं blood. --ज्ञ a. {1} one who appreciates the flavour or excellence of, one who knows the taste of; सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसज्ञाः U. 2. 22. {2} capable of discerning the beauty of things. --(ज्ञः) {1} a man of taste or feeling, a critic, an appreciative person, a poet. {2} an alchemist. {3} a physician, or one who prepares mercurial or other chemical compounds. --(ज्ञा) the tongue; Bv. 2. 59. (रसज्ञता-त्वं means {1} poetical skill. {2} alchemy. {3} knowledge of flavours. {4} discrimination). --ज्येष्ठः {1} the sweet taste. {2} the love sentiment. --तेजस् n. blood. --दः a physician. --धातु n. quicksilver. --नाथः mercury. --नायकः N. of Śiva. --नेत्रिका red arsenic. --पाकजः molasses. --पाचकः a cook. --प्रबंधः any poetical composition, particularly a drama. --फलः the cocoa-nut tree. --भंगः the interruption or cessation of a sentiment. --भवं blood. --भस्मन् n. oxide of mercury. --मलं impure excretions. --मातृका the tongue. --योगः juices mixed scientifically. --राजः, --लोहः {1} = रसांजन. {2} quick-silver. --विक्रयः sale of liquors. --शास्त्रं the science of alchemy. --शोधनः borax. --(नं) purification of mercury. --सिद्ध a. {1} accomplished in [] poetry, conversant with sentiments; जयंति ते सुकृतितः रससिद्धाः कवीश्वराः Bh. 2. 24. {2} skilled in alchemy. --सिद्धिः f. skill in alchemy. --सिंदूरं a cinnabar made of zinc, mercury, blue vitriol, and nitre. --स्थानं vermilion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0906-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रस स्वने भ्वा० प० अक० सेट् । रसति अरासीत् अरसीत् । ररास रेसतुः ।
रस आस्वादे अ० चु० उ० सक० सेट् । रसयति ते अररसत् त
रस पु० रस्यते रस--अच् । आस्वाद्ये रसनेन्द्रियग्राह्ये १ मधु- र्य्यादिगुणभेदे २ देहस्थे भुक्तान्नादेः प्रथमपरिणामे ३ सारे च “ओषधीनां रसः” इति ताण्ड्यब्रा० “रसः सारः” भा० । ४ धातुभेदे पारदे ५ माधुर्य्या दरसवति गुडादौ त्रि० ६ पुष्पस्य मधुनि ७ अलङ्कारोक्ते विभावानुभावसञ्चारि- काभावव्यङ्ग्ये रत्यादिस्थायिभावके शृङ्गारादौ । ८ विषे ९ वीर्य्ये १० रागे ११ द्रवे अमरः १२ जले च १३ गन्धरसे पुंन० मेदि० १४ अन्ने च निघण्टुः । पारदशब्दे ४३११ पृष्ठादौ रसशोधनादि दृश्यम् । देहस्थधातुहेतुरसस्वरूपादि भावप्र० उक्तं यथा “यत्पाथो रसधातुर्यस्ततोऽभवदपां रसः । सद्रवं सकलं देहं रसतीति रसः स्मृतः ।” अथ रसस्य स्वरूपमाह “सम्यक् पक्वस्य भुक्तस्य सारो निगदितो रसः । स तु द्रवः सितः शीतः स्वादुः स्निग्धश्चलो भवेत् । सारो यथा गुडमधूकपुष्पबकुलत्वग्वदरीमूलादिभवः सारो मदिरा । अथ रसस्य स्थानमाह “सर्वदेह चरस्यासि रसस्य हृदयं स्थलम् । समानसरुता पूर्वं यदयं हृदये धृतः ।” अथ रसस्य कर्माण्याह “आरुह्य धननीर्गत्वा धातून् सर्वानयं रसः । पुष्णाति तदनु स्वीयैर्व्याप्नोति च तनुं गुणैः ।” गुणैः शीतस्निग्ध- पोषकत्वगुणैः शीतस्निग्धपोषकत्वैः “मन्दवह्निविदग्धस्तु कटुर्वाम्लो भवेद्रसः । स कुर्य्याद्बहुलान् रोगान् विषकृत्यं करोत्यपि ।” असृक्करशब्दे दृश्यम् । अलङ्कारशास्त्रोक्तो रसो नवविधः । “शृङ्गारहास्यकरुण रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्सोऽद्भुत इत्यष्टौ रसा शान्तस्तथा मतः ।” सा० द० तल्लक्षणं तत्रैव यथा “विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा । रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम्” । “विभावादयो वक्ष्यन्ते । सात्त्विकाश्चानुभावरूपत्वात् न पृथगुक्ताः । व्यक्तो दध्यादिन्यायेन रूपान्तरपरिणतः व्यक्तीकृत एव रसो न तु दीपेन घट इव पूर्वसिद्धो व्यज्यते । तदुक्तं लोचनकारैः “रसाः प्रतीयन्त इति त्वोदनं पचती- तिवद्यवहार इति” । अत्र च रव्यादिपदोपादानादेव प्राप्ने स्थायित्वे पुनः स्थायिपदोपानं रत्यादीनामपि रसा- न्तरेष्वस्थायित्वप्रतिपादनार्थम् । ततश्च हासक्रोधादयः [] शृङ्गारवीरादौ ष्यभिचारिण एव । तदुक्तम् “रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते” इति । अस्य स्वरूप- कथनगर्भ आस्वादप्रकारः कथ्यते । “सत्त्वोद्रेकादखण्ड- स्वप्रकाशानन्दचिन्मयः । वेद्यान्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वाद- सहोदरः । लोकोत्तरचमत्कारप्राणः कैश्चित् प्रमातृभिः । स्वाकारवदभिन्नत्वेनायमास्वाद्यते रसः । रजस्तमोभ्या- मस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते” इत्युक्तप्रकारो बाह्यमेयविमुखतापादकः कश्चनान्तरो धर्मः सत्त्वं तस्यो- द्रेक० रजस्तमसी अभिभूयाविर्भावः । अच च हेतुस्तथा- विधालौकिकक्राव्यार्थपरिशीलनम् । अखण्ड इत्येक एवायं विमावादिरत्यादिप्रकाशसुखचमत्कारात्मकः । अत्र हेतुं वक्ष्यामः । स्वप्रकाशत्वाद्यपि वक्ष्यमाणरीत्या । चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयट् । चमत्कारश्चित्तविस्तार- रूपो विस्मयापरपर्य्यायः । तत्प्राणत्वञ्चास्मद्बृद्धप्रपिता- महसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डितमुख्यश्रीमन्नायणपादै- रुक्तं । तदाह धर्मदत्तः स्वग्रन्थे “रसे सारश्चमत्कारः सर्वत्राप्यनुभूयते । तच्चमत्कार- सारत्वे सर्वत्राप्यद्भुतो रसः । तस्मादद्भुतमेवाह कृती नारायणो रसमिति” । “कैश्चिदिति प्राक्तनपुण्यशाखिभिः तदुक्तं “पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद्रससन्ततिमिति” यद्यपि “स्वादः काव्यार्थसम्भेदादात्मानन्दसमुद्भवः” इत्युक्तदिशा रसस्यास्वादानतिरिक्तत्वमुक्तं तथापि “रसः स्वाद्यते” इत
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रस, शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- अक०-सेट् ।) रसति । इति दुर्गादासः ॥
रस, त् क आस्वादे । स्नेहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) दन्त्योपधः । रसयति मधु द्विरेफः । इति दुर्गादासः ॥
रसं, क्ली, बोलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
रसः, पुं, (रसतीति । रस् + पचाद्यच् । यद्बा, रस्यते इति । रस आस्वादने + “पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः ।) रसनेन्द्रियग्राह्य- वस्तु । स च कालसहायभूमिवियदनिलानलसंस- र्गेण परिणामान्तरं गतः षट्प्रकारो भवति । तत्र पृथिव्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः १ तोयाग्नि- गुणबाहुल्यादम्लः २ पृथिव्यग्निगुण बाहुल्या- ल्लवणः ३ वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः ४ वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात् तिक्तः ५ पृथिव्यनिल- गुणबाहुल्यात् कषायः ६ । आपो रसाना- माधारकारणं अत आप्यो नाम । अपां पृथिव्यामनुप्रवेशात् पृथिव्याप्याधारकारणमेव । तेन जलक्षिती अपि तदाधारतया रसाना- मभिव्यक्तौ कारणे । अभिव्यक्तेश्च मधुरादिरूप- मन्तरेणासम्भवान्मधुरादिविशेषेऽपि जलक्षिती कारणे । अग्न्यादयस्तु त्रयः नीरसतया मधु- रादिविशेषे प्राधान्येन निमित्तकारणम् । तद्व्यतिरेकेणाम्लादिरसाभावात् । रसाभिव्यक्तेश्च अग्न्यादिभूतत्रयसन्निधानं विनानुपलब्धेरभि- व्यक्तावपि अग्न्यादीनां कारणत्वम् । तदुक्तं चरके । “रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा । निर्व्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः ॥” एते च रसाः परस्परसंयोगात् सप्तपञ्चाशद्भ वन्ति । इति चक्रपाणिदत्तकृतद्रव्यगुणोपरि शिवदासीयटीका ॥ * ॥ (तथाच । [] “भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधिविकल्पो द्रव्यदेशकाल- प्रभावात्तदुपदेक्ष्यामः । स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक् । यानि पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु ॥ पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत् । मधुरस्य तथाम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा ॥ त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशति । वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च ॥ स्वाद्बम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग् गतौ योगैः शेषं पृथग्यातश्चतुष्कं रससङ्ख्यया ॥ सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक् । युक्तौ शेषैः पृथग् योगं यातः स्वादूषणौ तथा ॥ कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक् । यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा ॥ युज्येते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ । षट् तु पञ्च रसान्याहुरेकैकस्यापवर्ज्जनात् ॥ षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु । इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्द्दिष्टा रससङ्ख्यया ॥ त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्खेया रसानुरसकल्पनात् । रसास्तरतमाभ्यस्ताः सङ्ख्यामतिपतन्ति हि ॥ संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा । रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः ॥ क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित् । दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धि- मिच्छता ॥” परञ्चातः प्रवक्ष्यन्ते रसानां षड्विभक्तयः । षट्पञ्चभूतप्रभवाःसङ्ख्याताश्च यथा रसाः ॥” “सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृति शीता लघुश्च अव्यक्तरसाश्च तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्य- मानाभ्रष्टाश्च पञ्च महाभूतगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्त्तीरभिप्रीणयन्ति यासु मूर्त्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः । तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः सलिलाग्नि- भूयिष्ठत्वाल्लवणो वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुको वाय्वाकाशातिरेकात्तिक्तः पवनपृथिव्यतिरेकात् कषायः । एवमेषां रसानां षट्त्वमुत्पन्नम् ॥” इति च चरके सूत्रस्थाने २६ आध्यायः ॥ तथाच । “दोषाणां पञ्चदशधा प्रसरोऽभिहितस्तु यः । त्रिषष्ट्या रसभेदानां तत्प्रयोजनमुच्यते ॥ अविदग्धा विदग्धाश्च
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रस" आता है (24)
आस्वाद रस । स्वाद । जायका । मजासत्त किसी पदार्थ का सार भाग । असली जुज । रस । जैसे,—गेहूँ का सत्त, मुलेठी क…वह्निसुत पयोलस । पायस क्षीरिका । अन्नरस । रससाहित्यशास्त्र वह शास्त्र जिसमें साहित्यिक विधाओं (अलंकार, रस, रुपक, छंद आदि) का शास्…शरबत पीने की मीठी वस्तु । रसउत्सर्पिणो जैनमतानुसार काल की वह गति या अवस्था जिसमें रूप, रस, गंध, स्पर्श इन चार…कोक ॰ पुं॰ चकवा पक्षी । चक्रवाक । सुरखाब । यौ॰— कोकबंधु=सूर्यगुण किसी वस्तु में पाई जानेवाली वह बात जिसके द्वारा वह दूसरी वस्तु से पहचा…सार किसी पदार्थ में का मूल, मुख्य, काम का, या असली भाग । तत्व । सत्तधमनी शरीर के भीतर की वह छोटी या बड़ी नली जिसमें रक्त आदि का संचार होता रहता…विषय वह बड़ा प्रदेश जिसपर कोई शासन व्यवस्था हो । विशेष—ग्राम से बड़ा राष्ट्…मूर्त्त जिसका कुछ रूप या आकार हो । साकार । विशेष—नैयायिकों के मत से पृथ्वी, जल…स्राव (खून, मवाद आदि का) बहना । झरना । क्षरणस्रोत झरना । सोता । जलप्रवाह । दे॰ 'स्रोत' ^२चैतन्य चितस्वरुप आत्मा । चेतन आत्माद्रप्स वह पदार्थ जो गाढ़ा न होउपसेक सींचनारसिका दही का शरबत । सिखरनद्रप्स्य वह पदार्थ जो गाढ़ा न होस्वाद्य स्वाद लेने के योग्य । चखने के योग्यकं जलमलाई दुध की साढ़ीशीरा शकर की चाशनीआक्सीजन एक गैस या सूक्ष्म वायु । अम्लज । अम्लजन । प्राणद । प्राणप्रद । ओषजन । …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रसेरस (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रसा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | रसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
सअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रसे 📚 ➤ सार, (वृक्षों का) दूध, रस, इक्षुरसः कुसुमरसः आदि
संस्कृत: रसनेन्द्रियविषयः, पारदः, गन्धरसः, गुणः, रागः, शृङ्गारादिः, विषम्, वीर्यम्, द्रवः · पर्याय: चपल, सूत, पारद

स 📚 ➤ के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त, सहित सपुत्र, संभार्य, सतृष्ण, सधन, सरोषम्, सकोपम्, सहरि आदि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रस 📚वह अनुभव जो मुँह में डाले हुए पदार्थों का रसना या जीभ के द्बारा होता ह…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रस
अज्ञान के नाम (१.५.८) — अज्ञान, अविद्या, अहंमति, रूप, गन्ध, स्पर्श
पारा (२.९.९९) — चपल, सूत, पारद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रसे: रस् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें