🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:52:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रहितम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रहितम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रहितम्

अर्थ: छोड़ गया, छोड़ दिया गया, परित्यक्त, सम्परित्यक्त

संस्कृत: त्यागे

अंग्रेज़ी: to abandon,to quit, to leave

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रहित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रह् + क्त
  2. रहित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रह् + क्त
  3. रहित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रह् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रहित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारहितःरहितौरहिताः
द्वितीयारहितम्रहितौरहितान्
तृतीयारहितेनरहिताभ्याम्रहितैः
चतुर्थीरहितायरहिताभ्याम्रहितेभ्यः
पञ्चमीरहितात् / रहिताद्रहिताभ्याम्रहितेभ्यः
षष्ठीरहितस्यरहितयोःरहितानाम्
सप्तमीरहितेरहितयोःरहितेषु
सम्बोधनहे रहितहे रहितौहे रहिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रह् (भ्वादिगण) · अर्थ: त्यागना, छोडना (त्यागे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरहतिरहतःरहन्ति
मध्यमरहसिरहथःरहथ
उत्तमरहामिरहावःरहामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रहति · लिट्: रराह · लुट्: रहिता · लृट्: रहिष्यति · लोट्: रहतात् · लङ्: अरहत् · विधिलिङ्: रहेत् · आशीर्लिङ्: रह्यात् · लुङ्: अरहीत् · लृङ्: अरहिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रहण · ण्वुल्: राहकः · तृच्: रहिता · ण्यत्: राह्यः · तव्य: रहितव्यः · अनीयर्: रहणीयः · क्त: रहितः · क्तवतु: रहितवान् · शतृ: रहन् · स्य-शतृ: रहिष्यन् · क्त्वा: रहित्वा · ल्यप्: प्ररह्य · तुमुन्: रहितुम् · णमुल्: राहम् · घञ्: राहः · क्तिन्: राढि · क्वसु: रेहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रहित
रहित
rahita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रहित वि॰ [सं॰] बिना । बगैर । हीन । जैसे,—(क) आपकी बातें प्रायः अर्थरहित हुआ करती हैं । (ख) वे इन सब दीपों से रहित हैं । (ग) पुरुषार्थ रहित होकर जीवन नहीं बिताना चाहिए ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रहित mfn. left, quitted, forsaken, deserted, lonely, solitary, MBh.; R. &c. (˚ते ind. or ˚तेषु ind. in secret, secretly, privately)
deserted by, separated or free from, deprived or void or destitute of (instr. or comp.), Yājñ.; MBh. &c.
(ibc.) wanting, absent (cf. below).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रहित p. p. [रह्-कर्मणि क्त] 1 Quitted, left, abandoned, deserted. --2 Separated from, free from, deprived or destitute of, without (with instr. or at the end of comp.); रहिते भिक्षुभिर्ग्रामे Y. 3. 59; गुणरहितः; सत्त्वरहितः &c. --3 Lonely, solitary. --तं Secrecy, privacy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रहित त्रि० रह--त्यागे कर्मणि क्त । वर्जिते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4800,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रहितं, त्रि, (रह + क्तः ।) वर्ज्जितम् । यथा, -- “जातसूतकमादौ च अन्ते च मृतसूतकम् । [] गुरोस्तद्रहितं कृत्वा जपकर्म्म समाचरेत् ॥” इति तन्त्रसारः ॥ अपि च । “दिग्घ्नोऽब्दश्चाश्विरहितो जन्मर्क्षाढ्यो भशे- षितः । भं भवेदब्दवेशेऽत्र योगेऽप्येवं विचिन्तयेत् ॥” इति जातकपद्धतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-109-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रहित" आता है (32)
विहीन रहित । बगैर । बिनाविरहित रहित । शुन्य । बिनाविप्रलब्ध जिसे चाही हुई वस्तु न प्राप्त हुई हो । रहित । वंचित । निराशअसंज्ञ रहित । चेतनारहितहीनक रहित । हीनहीनित रहित । वंचितविहीनित वचित । रहितव्यपाकृत वंचित । रहितनष्टेंद्रिय रहित । संज्ञाशून्यबिगर बिना । रहित । बगैरबिहीन रहित । बिनाबिहून बिना । रहितबेहून पु ‡ क्रि॰ वि॰ बिना । बगैर । रहितगत गया हुआ । बीता हुआ । जैसे—गत मास, गत दिन, गत वर्ष । विशेष—समस्त पद के …हत बध किया हुआ । मारा हुआ । जो मारा गया होहीन परित्यक्त । छोड़ा हुआनिरस्त फेंका हुआ । छोड़ा हुआ (जेसे, शर)विप्रयुक्त जो मिला न हो । विश्लिष्ट । विभिन्न । अलगअपेत विगत । दूर गया हुआवंचित धोखे में आया हुआ । जो ठगा गया होवर्जित त्यागा हुआ । छोड़ा हुआ । त्यक्तवियोजित पृथक् किया हुआ । अगल किया हुआविश्रांत जिसने विश्राम कर लिया हो । जो थकावट उतार चुका होवियुत वियुक्त । अलगविवर्जित मना किया हुआ । वर्जित । निषिद्बविप्रमुक्त निर्बंध । स्वतत्र । खुला हुआ । मुक्तझंझ दे॰ 'झाँझ'बाज एक प्रसिद्ध शिकारी पक्षी जो प्रायः सारे संसार में पाया जाता है । विशेष…कोरा जो बरता न गया हो । जिसका व्यवहार न हुआ हो । न्या । अछुता । मुहा॰—कोरा …खाली जिसके अंदर कुछ न हो । जिसके अंदर का स्थान जो शून्य हो । भरा न हो । रीत…व्यषगत बीता हुआ । गया हुआजैसे,—विगतज्वर = जिसका ज्वर उतर गया हो । विगत- नयन = जिसकी आँखें नष्ट हो गई हों । विग…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रहितम्रहित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रह् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: रहित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रह् + क्त | रहित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रह् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रहितम् 📚 ➤ छोड़ गया, छोड़ दिया गया, परित्यक्त, सम्परित्यक्त
संस्कृत: त्यागे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रहित 📚बिना । बगैर । हीन । जैसे,—(क) आपकी बातें प्रायः अर्थरहित हुआ करती हैं …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रहितम्: रह् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬