🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:38:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रहित
rahita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रहित वि॰ [सं॰] बिना । बगैर । हीन । जैसे,—(क) आपकी बातें प्रायः अर्थरहित हुआ करती हैं । (ख) वे इन सब दीपों से रहित हैं । (ग) पुरुषार्थ रहित होकर जीवन नहीं बिताना चाहिए ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रहित mfn. left, quitted, forsaken, deserted, lonely, solitary, MBh.; R. &c. (˚ते ind. or ˚तेषु ind. in secret, secretly, privately)
deserted by, separated or free from, deprived or void or destitute of (instr. or comp.), Yājñ.; MBh. &c.
(ibc.) wanting, absent (cf. below).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रहित p. p. [रह्-कर्मणि क्त] 1 Quitted, left, abandoned, deserted. --2 Separated from, free from, deprived or destitute of, without (with instr. or at the end of comp.); रहिते भिक्षुभिर्ग्रामे Y. 3. 59; गुणरहितः; सत्त्वरहितः &c. --3 Lonely, solitary. --तं Secrecy, privacy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रहित त्रि० रह--त्यागे कर्मणि क्त । वर्जिते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4800,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रहितं, त्रि, (रह + क्तः ।) वर्ज्जितम् । यथा, -- “जातसूतकमादौ च अन्ते च मृतसूतकम् । [] गुरोस्तद्रहितं कृत्वा जपकर्म्म समाचरेत् ॥” इति तन्त्रसारः ॥ अपि च । “दिग्घ्नोऽब्दश्चाश्विरहितो जन्मर्क्षाढ्यो भशे- षितः । भं भवेदब्दवेशेऽत्र योगेऽप्येवं विचिन्तयेत् ॥” इति जातकपद्धतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-109-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रहित" आता है (32)
विहीन रहित । बगैर । बिनाविरहित रहित । शुन्य । बिनाविप्रलब्ध जिसे चाही हुई वस्तु न प्राप्त हुई हो । रहित । वंचित । निराशअसंज्ञ रहित । चेतनारहितहीनक रहित । हीनहीनित रहित । वंचितविहीनित वचित । रहितव्यपाकृत वंचित । रहितनष्टेंद्रिय रहित । संज्ञाशून्यबिगर बिना । रहित । बगैरबिहीन रहित । बिनाबिहून बिना । रहितबेहून पु ‡ क्रि॰ वि॰ बिना । बगैर । रहितगत गया हुआ । बीता हुआ । जैसे—गत मास, गत दिन, गत वर्ष । विशेष—समस्त पद के …हत बध किया हुआ । मारा हुआ । जो मारा गया होहीन परित्यक्त । छोड़ा हुआनिरस्त फेंका हुआ । छोड़ा हुआ (जेसे, शर)विप्रयुक्त जो मिला न हो । विश्लिष्ट । विभिन्न । अलगअपेत विगत । दूर गया हुआवंचित धोखे में आया हुआ । जो ठगा गया होवर्जित त्यागा हुआ । छोड़ा हुआ । त्यक्तवियोजित पृथक् किया हुआ । अगल किया हुआविश्रांत जिसने विश्राम कर लिया हो । जो थकावट उतार चुका होवियुत वियुक्त । अलगविवर्जित मना किया हुआ । वर्जित । निषिद्बविप्रमुक्त निर्बंध । स्वतत्र । खुला हुआ । मुक्तझंझ दे॰ 'झाँझ'बाज एक प्रसिद्ध शिकारी पक्षी जो प्रायः सारे संसार में पाया जाता है । विशेष…कोरा जो बरता न गया हो । जिसका व्यवहार न हुआ हो । न्या । अछुता । मुहा॰—कोरा …खाली जिसके अंदर कुछ न हो । जिसके अंदर का स्थान जो शून्य हो । भरा न हो । रीत…व्यषगत बीता हुआ । गया हुआजैसे,—विगतज्वर = जिसका ज्वर उतर गया हो । विगत- नयन = जिसकी आँखें नष्ट हो गई हों । विग…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें