🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निरस्त
nirasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त' (1.6.21)
छोड़ा गया बाण (2.8.88)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निरस्त १ वि॰ [सं॰]
१. फेंका हुआ । छोड़ा हुआ (जेसे, शर) ।
२. त्याग किया हुआ । अलग किया हुआ । निकाला हुआ । दूर किया हूआ ।
३. खारिज किया हुआ । रद किया हुआ । बिगाड़ा हुआ । निराकृत ।
४. वर्जित । रहित ।
५. थुका हुआ । उगला हुआ ।
४. मुँह से अस्पष्ट रूप से जल्दी जल्दी बोला हुआ । शीघ्र उच्चारित (वाक्य आदि) ।
निरस्त २ संज्ञा पुं॰
१. फेंकना । फेंकने की क्रिया ।
२. फेका हुआ शर ।
३. परित्याग । त्याग ।
४. अस्वीकरण ।
५. शीघ्र कथन या उच्चारण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚अस्त mfn. (R. also ˚असित) cast out or off, expelled, banished, rejected, removed, refuted, destroyed, ŚBr.; Mn.; MBh. &c.
shot off (as an arrow), L.
spit out, vomited, L.
pronounced hurriedly or dropped in pronouncing (अ-न्˚, ChUp. ii, 22, 3)
निर्-˚अस्त n. dropping or leaving out (considered a fault in pronunciation), Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (553,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निरस्त p. p. 1 Cast off or away, thrown out or away, repudiated, driven, expelled, banished; कौलीनभीतेन गृहान्निरस्ता R. 14. 84. --2 Dispelled, destroyed. --3 Abandoned, deserted. --4 Removed, deprived or void of; निरस्तपादपे देश एरंडोपि द्रुमायते H. 1. 69. --5 Discharged (as an arrow). --6 Refuted. --7 Vomited, spit out. --8 Uttered rapidly. --9 Torn out or destroyed. --10 Suppressed, checked. --11 Broken (as an agreement &c.). --12 Thrown off (as from a horse). --13 Offered, given; Māl. 9. 40. --14 Rejected, disallowed. --15 Sent forth or away. --स्तः An arrow discharged. --स्तं 1 Rejecting, refusal &c. --2 Dropping or leaving out, rapid pronunciation. --3 Spitting out. --4 Preventing, warding off. --5 Throwing or casting. --Comp. --भेद a. having all differences removed, same, identical. --राग a. one who has renounced all worldly attachments.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0630-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरस्त त्रि० निर--अस--क्षेपे कर्मणि क्त । १ प्रत्याख्याते नि- वारिते अमरः “निरस्तगाम्भीर्य्यमपास्तपुष्पकम्” माघः “निरस्तः परावसुः” क्रव्यादाग्निभानत्यागे मन्त्रः । २ त्व- रितोदिते न० । ३ त्यक्तशरे पु० अमरः । ४ निष्ठ्यूते ५ प्र- तिहते ६ प्रेषिते त्रि० मेदि० । भावे क्त । ७ निष्ठीवने ८ निवारणे ९ क्षेपणे च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4085,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरस्तः, त्रि, (निर् + अस् + क्तः ।) प्रहित- बाणः । त्यक्तशरः । त्वरितोदितम् । शीघ्रो- च्चारितवचः । निराकरणविशिष्टः । तत्पर्य्यायः । प्रत्यादिष्टः २ प्रत्याख्यातः ३ निराकृतः ४ निकृतः ५ विप्रकृतः ६ । इत्यमरः । ३ । १ । ४० ॥ प्रतिक्षिप्तम् ७ अपविद्धम् ८ । इति हेमचन्द्रः ॥ निष्ठ्यूतः । प्रेषितः । संत्यक्तः । प्रतिहतः । इति मेदिनी । ते, ११७ ॥ (यथा, हितोपदेशे । १ । ४८ । “यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्यस्तत्राल्पधीरपि । निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते ॥” यथाच मार्कण्डेयपुराणे । ८९ । २३ । “आयान्ती वह्निकूटाभा सा निरस्ता महो- ल्कया ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-888-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निरस्त" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें