🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:11:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निरस्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निरस्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निरस्त

अर्थ: दूर डाला हुआ, दूर फेंका हुआ, प्रत्याख्यात, हांका हुआ, निष्कासित, निर्वासित

संस्कृत: शीघ्रोच्चारितवचः · पर्याय: त्वरितोदित

व्युत्पत्ति: निर्+अस्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निरस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निरस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निरस्त (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिरस्तम्निरस्तेनिरस्तानि
द्वितीयानिरस्तम्निरस्तेनिरस्तानि
तृतीयानिरस्तेननिरस्ताभ्याम्निरस्तैः
चतुर्थीनिरस्तायनिरस्ताभ्याम्निरस्तेभ्यः
पञ्चमीनिरस्तात् / निरस्ताद्निरस्ताभ्याम्निरस्तेभ्यः
षष्ठीनिरस्तस्यनिरस्तयोःनिरस्तानाम्
सप्तमीनिरस्तेनिरस्तयोःनिरस्तेषु
सम्बोधनहे निरस्तहे निरस्तेहे निरस्तानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निरस्त
निरस्त
nirasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त' (1.6.21)
छोड़ा गया बाण (2.8.88)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निरस्त १ वि॰ [सं॰]
१. फेंका हुआ । छोड़ा हुआ (जेसे, शर) ।
२. त्याग किया हुआ । अलग किया हुआ । निकाला हुआ । दूर किया हूआ ।
३. खारिज किया हुआ । रद किया हुआ । बिगाड़ा हुआ । निराकृत ।
४. वर्जित । रहित ।
५. थुका हुआ । उगला हुआ ।
४. मुँह से अस्पष्ट रूप से जल्दी जल्दी बोला हुआ । शीघ्र उच्चारित (वाक्य आदि) ।
निरस्त २ संज्ञा पुं॰
१. फेंकना । फेंकने की क्रिया ।
२. फेका हुआ शर ।
३. परित्याग । त्याग ।
४. अस्वीकरण ।
५. शीघ्र कथन या उच्चारण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚अस्त mfn. (R. also ˚असित) cast out or off, expelled, banished, rejected, removed, refuted, destroyed, ŚBr.; Mn.; MBh. &c.
shot off (as an arrow), L.
spit out, vomited, L.
pronounced hurriedly or dropped in pronouncing (अ-न्˚, ChUp. ii, 22, 3)
निर्-˚अस्त n. dropping or leaving out (considered a fault in pronunciation), Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (553,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निरस्त p. p. 1 Cast off or away, thrown out or away, repudiated, driven, expelled, banished; कौलीनभीतेन गृहान्निरस्ता R. 14. 84. --2 Dispelled, destroyed. --3 Abandoned, deserted. --4 Removed, deprived or void of; निरस्तपादपे देश एरंडोपि द्रुमायते H. 1. 69. --5 Discharged (as an arrow). --6 Refuted. --7 Vomited, spit out. --8 Uttered rapidly. --9 Torn out or destroyed. --10 Suppressed, checked. --11 Broken (as an agreement &c.). --12 Thrown off (as from a horse). --13 Offered, given; Māl. 9. 40. --14 Rejected, disallowed. --15 Sent forth or away. --स्तः An arrow discharged. --स्तं 1 Rejecting, refusal &c. --2 Dropping or leaving out, rapid pronunciation. --3 Spitting out. --4 Preventing, warding off. --5 Throwing or casting. --Comp. --भेद a. having all differences removed, same, identical. --राग a. one who has renounced all worldly attachments.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0630-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरस्त त्रि० निर--अस--क्षेपे कर्मणि क्त । १ प्रत्याख्याते नि- वारिते अमरः “निरस्तगाम्भीर्य्यमपास्तपुष्पकम्” माघः “निरस्तः परावसुः” क्रव्यादाग्निभानत्यागे मन्त्रः । २ त्व- रितोदिते न० । ३ त्यक्तशरे पु० अमरः । ४ निष्ठ्यूते ५ प्र- तिहते ६ प्रेषिते त्रि० मेदि० । भावे क्त । ७ निष्ठीवने ८ निवारणे ९ क्षेपणे च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4085,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरस्तः, त्रि, (निर् + अस् + क्तः ।) प्रहित- बाणः । त्यक्तशरः । त्वरितोदितम् । शीघ्रो- च्चारितवचः । निराकरणविशिष्टः । तत्पर्य्यायः । प्रत्यादिष्टः २ प्रत्याख्यातः ३ निराकृतः ४ निकृतः ५ विप्रकृतः ६ । इत्यमरः । ३ । १ । ४० ॥ प्रतिक्षिप्तम् ७ अपविद्धम् ८ । इति हेमचन्द्रः ॥ निष्ठ्यूतः । प्रेषितः । संत्यक्तः । प्रतिहतः । इति मेदिनी । ते, ११७ ॥ (यथा, हितोपदेशे । १ । ४८ । “यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्यस्तत्राल्पधीरपि । निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते ॥” यथाच मार्कण्डेयपुराणे । ८९ । २३ । “आयान्ती वह्निकूटाभा सा निरस्ता महो- ल्कया ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-888-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निरस्त" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निरस्तनिरस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निरस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निरस्त 📚 ➤ दूर डाला हुआ, दूर फेंका हुआ, प्रत्याख्यात, हांका हुआ, निष्कासित, निर्वासित
संस्कृत: शीघ्रोच्चारितवचः · पर्याय: त्वरितोदित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निरस्त 📚फेंका हुआ । छोड़ा हुआ (जेसे, शर)🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निरस्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निरस्त: निर्+अस्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬