🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:57:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

राग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

राग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

राग

अर्थ: रञ्ज् भावे घञ्, नलोपकुत्वे

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. राग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — राग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारागःरागौरागाः
द्वितीयारागम्रागौरागान्
तृतीयारागेणरागाभ्याम्रागैः
चतुर्थीरागायरागाभ्याम्रागेभ्यः
पञ्चमीरागात् / रागाद्रागाभ्याम्रागेभ्यः
षष्ठीरागस्यरागयोःरागाणाम्
सप्तमीरागेरागयोःरागेषु
सम्बोधनहे रागहे रागौहे रागाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — राग
राग
rāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राग m. (fr. √ रञ्ज्; ifc. आ, or ई) the act of colouring or dyeing (cf. मूर्धज-र्˚)
colour, hue, tint, dye, (esp.) red colour, redness, MBh.; Kāv. &c.
inflammation, Car.
any feeling or passion, (esp.) love, affection or sympathy for, vehement desire of, interest or joy or delight in (loc. or comp.), Up.; Mn.; MBh. &c.
loveliness, beauty (esp. of voice or song), Śak.; Pañcat.
a musical note, harmony, melody (in the later system a partic. musical mode or order of sound or formula; Bharata enumerates 6, viz. भैरव, कौशिक, हिन्दोल, दीपक, श्री-राग, and मेघ, each mode exciting some affection; other writers give other names; sometimes 7 or 26 Rāgas are mentioned; they are personified, and each of the 6 chief Rāgas is wedded to 5 or 6 consorts called Rāgiṇīs; their union gives rise to many other musical modes), Bhar.; Saṃgīt.; Rājat.; Pañcat. &c.
nasalization, RPrāt.
a partic. process in the preparation of quicksilver, Sarvad.
seasoning, condiment, Car.
a prince, king, L.
the sun, L.
the moon, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (872,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रागः [रंज्-भावे घञ् नि˚ नलोपकुत्वे] 1 (a) Colouring, dyeing, tinging. (b) Colour, hue, dye; Pt. 1. 33. --2 Red colour, redness; अधरः किसलयरागः Ś. 1. 21. --3 Red dye, red lac; रागेण बालारुणकोमलेन चूतप्रवालोष्ठमलंचकार Ku. 3. 30, 5. 11. --4 Love, passion, affection, amorous or sexual feeling; मलिनेपि रागपूर्णां Bv. 1. 100 (where it means ‘redness’ also); अथ भवंतमंतरेण कीदृशोऽस्या दृष्टिरागः Ś. 2; see चक्षूराग also; चरणयुगलादिव हृदयमविशद्रागः K. 142. --5 Feeling, emotion, sympathy, interest. --6 Joy, pleasure. --7 Anger, wrath. --8 Loveliness, beauty. --9 A musical mode or order of sound; (there are six primary Rāgas; भैरवः कौशिकश्चैव हिंदोलो दीपकस्तथा । श्रीरागो मेघरागश्च रागाः षडिति कीर्तिताः Bharata; other writers give different names. Each rāga has six rāginīs regarded as its consorts, and their union gives rise to several musical modes). --10 Musical harmony, melody; तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः Ś. 1. 5; अहो रागपरिवाहिणी गीतिः Ś. 5. --11 Regret, [] sorrow. --12 Greediness, envy. --13 The quality called Rajas q. v. --14 Nasalization. --15 A process in the preparation of quicksilver. --16 A king, prince. --17 The sun. --18 The moon. --Comp. --अशनिः a Buddha or Jina. --आत्मक a. impassioned. --आयातं, --उद्रेकः excess of passion. --खाडव, खांडव see रागषाडव. --चूर्णः {1} Acasia Catechu or Khadira tree. {2} red lead. {3} lac. {4} red powder thrown by people over one another at the festival called holi. {5} the god of love. --छन्नः the god of love. --द्रव्यं a colouring substance, a paint, dye. --दा crystal. --दालिः a kind of pulse (मसूर). --पट्टः a kind of precious stone. --पुष्पः, --प्रसवः the red globe-amaranth. --बंधः manifestation of feeling, interest created by a proper representation (of various emotions); भावो भावं नुदति विषयाद्रागबंधः स एव M. 2. 9. --युज् m. a ruby. --रज्जुः the god of love. --लता N. of Rati, wife of Cupid. --लेखा a streak or mark of paint. --वृंतः the god of love. --षाडवः a kind of sweetmeat. --सूत्रं {1} any coloured thread. {2} a silk-thread. {3} the string of a balance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0908-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राग पु० रन्ज--भावे घञ् नि० नलोपकुत्वे । १ रञ्जने २ शुक्लादिवर्णे ३ प्रीतौ ४ अनुरामे ५ नृपे ६ मालवादिना- मभिः प्रसिद्धे निषादादिस्वरयोनिके खरभेदे मेदि० ७ चन्द्रे ८ सूर्य्ये च शब्दर० । करणे घञ् । ९ लोहितवर्णे १० तद्विशिष्टलाक्षादौ च “तेन रक्तं रागात्” पा० अनुरागलक्षणम् उज्ज्वलमणिनोक्तं यथा “सुखमप्यधिकं चित्ते सुखत्वेनैव रज्यते । यतस्तु प्रणयोत्कर्षात् स राग इति कम्यते” । स्वरभेदनिरुक्तिर्यथा “यैस्तु चेतांसि रज्यन्ते जगत्त्रितयवर्त्तिनाम् । ते रागा इति कथ्यन्ते मुनिभिर्भरतादिभिः” तेषां भेदाः संगीतदा० मतसभेदे नाना तत्र प्रसिद्धा षड भेदा यथा [] “आदौ मालवरागेन्द्रस्ततो मल्लारसंज्ञितः । श्रीरोगश्च ततः पश्चात् वसन्तस्तदन्तरम् । हिन्दोलश्चाथ कर्णाट एते रागाः षडे च तु” सङ्गीतदा० । भरतमते तु “भैरवः कौशिकश्चैव हिन्दोलो दीपकस्तथा । श्रीरागो मेघरागश्च रागाः षडिति कीर्त्तिताः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4801-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राग" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रागराग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

राग 📚 ➤ रञ्ज् भावे घञ्, नलोपकुत्वे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
राग 📚किसी इष्ट वस्तु या सुख आदि को प्राप्त करने की इच्छा । प्रिय या आभमत वस…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें