🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:09:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुध्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुध्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुध्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुध्
रुध्
rudh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रुध् (cf. √ 1. रुह्, of which this seems to be only another form) cl. 1. P. रोधति, to sprout, shoot, grow (only रोधति, RV. viii, 43, 6; and विरोधत्, i, 67, 9; accord. to some also p. रुधत्, i, 179, 4, in नदस्य रुधतः कामः, ‘the desire of the growing reed’ i.e. of the membrum virile; others, ‘of the husband who keeps me away’, fr. √ 2. रुध्; cf. also नद).
2. रुध् cl. 7. P. Ā. (Dhātup. xxix, 1) रुणद्धि, रुन्द्धे (1. pl. -रुध्मस्, AV.; रुन्धति, ˚ते, Br. &c.; रोधति, MBh. pf. रुरोध, रुरुधे, RV. &c. &c.; रुरुन्धतुः, MBh.; aor. अरौत्, AV.; अरौत्सीत्, Br. &c.; रोत्सीस्, Up.; अरुत्सि, अरुद्ध, Br.; Up.; अरौत्सि, AitBr.; अरोधम्, RV.; अरुध्म, MaitrS.; p. रुधत् cf. √ 1. रुध्; अरुधत्, RV. &c. &c.; Prec. रुध्यात्, Kāv.; fut. रोद्धा Gr.; रोत्स्यति, ˚ते, Br. &c. inf. रोद्धुम् or रोधितुम्, MBh.; रोद्धोस्, Br.; ind.p. रुद्ध्वा, MBh. &c.; -रुध्य, RV. &c. &c.; -रुन्ध्य, MBh.; -रुधम्, AV.; Br.; -रुन्धम्, Br.; -रोधम्, ib.), to obstruct, check, arrest, stop, restrain, prevent, keep back, withhold, RV. (always with न), &c. &c.; to avert, keep off, repel, Bhaṭṭ. (cf. रुधत् under √ 1. रुध्); to shut, lock up, confine in (loc.), Mn.; MBh. &c. (accord. to Vop. also with double acc.); to besiege, blockade, invest, Pat.; MBh. &c.; to close, block up (a path), R.; to cover, conceal, veil, obscure, MBh.; Kāv. &c.; to stop up, fill, ib.; to lay (dust), Ragh.; to touch, move (the heart), Bālar.; to torment, harass, R.; to lose, be deprived of (acc.), TS.; ŚBr.; to tear, rend asunder (?), AV. xix, 29, 3 : Caus. रोधयति (ep. also ˚ते and रुन्धयति ; aor. अरूरुधत्; Pass. रोध्यते), to stop, arrest, MBh.; to cause to be confined by (acc.), Pañcar.; to cause to be besieged by (instr.), Ragh.; to close (with a cover or lid), Bhpr.; to fetter, enchain, influence, BhP.; to oppress, torment, harass, MBh.; R. : Desid. रोरुत्सते (Br.), ˚ति (MBh.), to wish to obstruct &c.: Intens. रोरुध्यते, रोरोद्धि, to obstruct intensely or repeatedly &c. Gr. (only रोरुधः, R. ii, 58, 20.)
3. रुध् (ifc.) impeding, holding (see कर-र्˚).
4. रुध् prob. a root of this form once existed with a meaning ‘to be red’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (884,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुध् {vI.v} {c7c} U. (रुणद्धि, रुंद्धे, रुरोध, रुरुधे, अरुधत्-अरौत्सीत्-अरुद्ध, रोत्स्यति-ते, रोद्धुं, रुद्ध; desid. रुरुत्सति-ते) 1 To obstruct, stop, arrest, check, oppose, hinder; impede, prevent इदं रुणद्धि मां पद्ममंतःकूजितषट्पदं V. 4. 21; रुद्धालोके नरपतिपथे Me. 37, 91; प्राणापानगती रुद्ध्वा Bg. 4. 29. --2 To hold up, preserve, sustain (from falling); आशाबंधः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यंगनानां सद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि Me. 10. --3 (a) To shut up, lock or block up, close up, shut or close; (with loc., but sometimes with two acc.); Bk. 6. 35; व्रजं रुणद्धि गां Sk. (b) To surround, fence or hem in. --4 To bind, confine; व्यालं बालमृणालतंतुभिरसौ रोद्धुं समुज्जृभते Bh. 2. 6. --5 To besiege, invest, blockade; रुंधंतु वारणघटा नगरं मदीयाः Mu. 4. 17; अरुणद्यवनः साकेतं or माध्यमिकान् Mbh.; Bk. 14. 29. --6 To hide, cover, obscure, conceal. --7 To oppress, torment, afflict excessively. --Caus. 1 To cause to stop, detain, impede, obstruct. --2 To fetter, confine, chain. --3 To oppress, torment, harass. {vII.v} {c1c} P. (रोधति) To grow, germinate, cf. रुह्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0915-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुध्उमा-कोश रुध्: (cf. √ 1. रुह्, of which this seems to be only another form) cl. 1. P.… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुध् 📚 ➤ (cf. √ 1. रुह्, of which this seems to be only another form) cl. 1. P.… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुध् 📚(cf. √ 1. रुह्, of which this seems to be only another form) cl. 1. P.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें