🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:31:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रूक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रूक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रूक्ष

अर्थ: खुरदरा, कठोर, (स्पर्श या शब्द आदि) जो मृदु न हो, रूखा

व्युत्पत्ति: रूक्ष् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रूक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रूक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रूक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारूक्षःरूक्षौरूक्षाः
द्वितीयारूक्षम्रूक्षौरूक्षान्
तृतीयारूक्षेणरूक्षाभ्याम्रूक्षैः
चतुर्थीरूक्षायरूक्षाभ्याम्रूक्षेभ्यः
पञ्चमीरूक्षात् / रूक्षाद्रूक्षाभ्याम्रूक्षेभ्यः
षष्ठीरूक्षस्यरूक्षयोःरूक्षाणाम्
सप्तमीरूक्षेरूक्षयोःरूक्षेषु
सम्बोधनहे रूक्षहे रूक्षौहे रूक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रूक्ष
रूक्ष
rūkṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रूक्ष १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ रूक्षा] जो चिकना या कोमल न हो । रूखा । स्निग्ध का उलटा । दे॰ रुक्ष । यौ॰—रूक्षगंध,रूक्षगंधक = (१) गुग्गुल । (२) गुग्गुल का वृक्ष ।
रूक्ष २ संज्ञा पुं॰
१. वृक्ष । पेड़ ।
२. वरक नाम का एक तृण ।
३. पारुष्य । कठोरपन ।
४. अच्छे किस्म का लोहा ।
५. काली मिर्च [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रूक्ष mf(आ)n. (prob. fr. √ रूष्; cf. 2. रुक्ष) rough, dry, arid, dreary, ŚBr. &c. &c.
emaciated, thin, Suśr.
rough to the taste, astringent, MBh.; Suśr.
not greasy or oily (as food or medicine), Kathās.; Suśr.
hard, harsh, unkind, cruel (as a person or speech), MBh.; Kāv. &c.
unpleasant, disagreeable, not soft (to the sight, smell &c.), ib.
dismal (as a house), Pañcat.
soiled, smeared, dirtied, R.; Mudr.
having the smell of an elephant in rut, L.
रूक्ष m. hardness, harshness, L.
the smell of the rut of an elephant, L.
a kind of grass (= वरक), L.
रूक्ष n. a good kind of iron, L.
the thick part of curds, L.
2. रूक्ष m. (prob. for Prākṛt rukkha = वृक्ष) a tree, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (885,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रूक्ष a. 1 Rough, harsh, not smooth or soft (as touch, sound &c.), रूक्षस्वरं वाशति वायसोऽयं [] Mk. 9. 10; Ku. 7. 17. --2 Astringent (taste). --3 Rough, uneven, difficult, austere. --4 Sullied, soiled, dirtied; R. 7. 70; Mu. 4, 5. --5 Cruel, unkind, harsh; नितांतरूक्षाभिनिवेशमीशं R. 14. 43; संरभंरूक्षमिव सुंदरि यद्यदासीत् V. 3. 20; Ś. 7. 32; Pt. 4. 91. --6 Arid, parched up, dry, dreary; स्निग्धश्यामाः क्वचिदपरतो भीषणाभोगरूक्षाः U. 2. 14. (रूक्षीकृ means ‘to make rough’, ‘soil’, ‘besmear)’. --क्षः A tree. --Comp. --गंधः, --गंधकः bdellium. --पत्रः the Śākhoṭa tree. --पेषं ind. without the addition of any liquid; as in रूक्षपेषं पिनष्टि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0916-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रूक्ष पारूष्ये कठोरतायाम् निःस्नेहे च अद० चु० उभ० अक० सेट् । रूक्षयति ते अरुरूक्षत् त ।
रूक्ष त्रि० रूक्ष--अच् । १ अचिक्कणे २ स्नेहशून्थे च ३ वृक्ष पु० हेमच० । ४ दत्वीवृक्षे स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4811,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रूक्ष, त् क पारुष्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) “दीर्घी । तथा च । ‘स पुनातु व्रजे यश्च गोरजःपातरूक्षितौ । शिशुरुच्छिद्य यमजौ निष्पिपेष तरू क्षितौ ॥’ इति कीचकयमकम् ॥ पारुष्यमस्निग्धीभावः । रूक्षयति रूक्षापयति केशः तैलाभावादिति शेषः ।” इति दुर्गादासः ॥
रूक्षं, त्रि, (रूक्षयतीति । रूक्ष पारुष्ये + पचा- द्यच् ।) अप्रेम । अचिक्वणम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २२४ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १५३ । ६ । “ऊर्द्ध्वाङ्गुलिः स कण्डूयन् धुन्वन् रूक्षान् शिरो- रुहान् ॥”)
रूक्षः, पुं, वृक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ वरकतृणम् ॥ इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-173-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रूक्ष" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रूक्षरूक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रूक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रूक्ष 📚 ➤ खुरदरा, कठोर, (स्पर्श या शब्द आदि) जो मृदु न हो, रूखा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रूक्ष 📚जो चिकना या कोमल न हो । रूखा । स्निग्ध का उलटा । दे॰ 'रुक्ष' । यौ॰—रूक…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रूक्ष: रूक्ष् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें