🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:33:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रूक्ष
rūkṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रूक्ष १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ रूक्षा] जो चिकना या कोमल न हो । रूखा । स्निग्ध का उलटा । दे॰ रुक्ष । यौ॰—रूक्षगंध,रूक्षगंधक = (१) गुग्गुल । (२) गुग्गुल का वृक्ष ।
रूक्ष २ संज्ञा पुं॰
१. वृक्ष । पेड़ ।
२. वरक नाम का एक तृण ।
३. पारुष्य । कठोरपन ।
४. अच्छे किस्म का लोहा ।
५. काली मिर्च [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रूक्ष mf(आ)n. (prob. fr. √ रूष्; cf. 2. रुक्ष) rough, dry, arid, dreary, ŚBr. &c. &c.
emaciated, thin, Suśr.
rough to the taste, astringent, MBh.; Suśr.
not greasy or oily (as food or medicine), Kathās.; Suśr.
hard, harsh, unkind, cruel (as a person or speech), MBh.; Kāv. &c.
unpleasant, disagreeable, not soft (to the sight, smell &c.), ib.
dismal (as a house), Pañcat.
soiled, smeared, dirtied, R.; Mudr.
having the smell of an elephant in rut, L.
रूक्ष m. hardness, harshness, L.
the smell of the rut of an elephant, L.
a kind of grass (= वरक), L.
रूक्ष n. a good kind of iron, L.
the thick part of curds, L.
2. रूक्ष m. (prob. for Prākṛt rukkha = वृक्ष) a tree, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (885,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रूक्ष a. 1 Rough, harsh, not smooth or soft (as touch, sound &c.), रूक्षस्वरं वाशति वायसोऽयं [] Mk. 9. 10; Ku. 7. 17. --2 Astringent (taste). --3 Rough, uneven, difficult, austere. --4 Sullied, soiled, dirtied; R. 7. 70; Mu. 4, 5. --5 Cruel, unkind, harsh; नितांतरूक्षाभिनिवेशमीशं R. 14. 43; संरभंरूक्षमिव सुंदरि यद्यदासीत् V. 3. 20; Ś. 7. 32; Pt. 4. 91. --6 Arid, parched up, dry, dreary; स्निग्धश्यामाः क्वचिदपरतो भीषणाभोगरूक्षाः U. 2. 14. (रूक्षीकृ means ‘to make rough’, ‘soil’, ‘besmear)’. --क्षः A tree. --Comp. --गंधः, --गंधकः bdellium. --पत्रः the Śākhoṭa tree. --पेषं ind. without the addition of any liquid; as in रूक्षपेषं पिनष्टि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0916-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रूक्ष पारूष्ये कठोरतायाम् निःस्नेहे च अद० चु० उभ० अक० सेट् । रूक्षयति ते अरुरूक्षत् त ।
रूक्ष त्रि० रूक्ष--अच् । १ अचिक्कणे २ स्नेहशून्थे च ३ वृक्ष पु० हेमच० । ४ दत्वीवृक्षे स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4811,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रूक्ष, त् क पारुष्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) “दीर्घी । तथा च । ‘स पुनातु व्रजे यश्च गोरजःपातरूक्षितौ । शिशुरुच्छिद्य यमजौ निष्पिपेष तरू क्षितौ ॥’ इति कीचकयमकम् ॥ पारुष्यमस्निग्धीभावः । रूक्षयति रूक्षापयति केशः तैलाभावादिति शेषः ।” इति दुर्गादासः ॥
रूक्षं, त्रि, (रूक्षयतीति । रूक्ष पारुष्ये + पचा- द्यच् ।) अप्रेम । अचिक्वणम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २२४ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १५३ । ६ । “ऊर्द्ध्वाङ्गुलिः स कण्डूयन् धुन्वन् रूक्षान् शिरो- रुहान् ॥”)
रूक्षः, पुं, वृक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ वरकतृणम् ॥ इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-173-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रूक्ष" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें