🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:22:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रेचक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रेचक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रेचक

अर्थ: रिक्त करने वाला, निर्मल करने वाला

व्युत्पत्ति: रेचयति रिच् + णिच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रेचक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रेचक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रेचक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारेचकःरेचकौरेचकाः
द्वितीयारेचकम्रेचकौरेचकान्
तृतीयारेचकेनरेचकाभ्याम्रेचकैः
चतुर्थीरेचकायरेचकाभ्याम्रेचकेभ्यः
पञ्चमीरेचकात् / रेचकाद्रेचकाभ्याम्रेचकेभ्यः
षष्ठीरेचकस्यरेचकयोःरेचकानाम्
सप्तमीरेचकेरेचकयोःरेचकेषु
सम्बोधनहे रेचकहे रेचकौहे रेचकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रेचक
रेचक
recaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रेचक १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ रेचिका]
१. जिसके खाने से दस्त आवे । कोष्ठशुद्धि करनेवाला । दस्तावर ।
रेचक २ संज्ञा पुं॰
१. पिचकारी ।
२. जवाखार ।
३. जमालगोटा ।
४. प्राणायाम की तीसरी क्रिया, जिसमें खींचे हुए साँस को विधिपूर्वक बाहर निकालना होता है । उ॰—(क) पूरक कुंभक रेचक करई । उलटि ध्यान त्रिकुटी को धरई ।—विश्राम (शब्द॰) । (ख) सब आसन रेचक अरु पूरक कुंभक सीखे पाइ । बिन गुरु निकट सँदेसन कैसे यह अवगाह्यो जाइ ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेचक mf(इका)n. emptying, purging, aperient, cathartic, L.
emptying the lungs, emitting the breath, L.
रेचक m. the act of breathing out, exhalation, VarBṛS.
(esp.) expelling the breath out of one of the nostrils (one of the three Prāṇāyāmas [q.v.] or breath-exercises performed during Saṃdhyā), AmṛtUp.; BhP. &c., RTL. 402
a syringe, BhP.
a partic. movement of the feet, VP.
saltpetre, L.
Croton Jamalgota, L.
Clerodendrum Phlomoides, L.
N. of a forester, Vikr. (v.l. रेधक)
रेचक m. pl. N. of a people, MBh. (B. आरोचक)
रेचक n. a kind of soil or earth, L.
the fruit of the yellow myrobalan, L.
a purge, cathartic, W.
रेचक m. or n. (?) = भ्रमण, Harav. (cf. next).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (887,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेचक a. (चिका f.) [रेचयति रिच्णिच् ण्वुल्] 1 Emptying, purging. --2 Purgative, aperient. --3 Emptying the lungs, emitting the breath. --कः 1 Emission of breath, breathing out, exhalation, especially through one of the nostrils (opp. पूरक which means ‘inhaling breath’, and कुंभक ‘suspending breath’). --2 A syringe. --3 Nitre, salt-petre. --कं A purgative, cathartic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेचक न० रेचयति रिच--णिच्--ण्वुल् । १ कङ्गुष्ठे राजनि० २ यबक्षारे, पु० त्रिका० । ३ जयपाले, ४ तिलकवृक्षे पु० राजनि० । ५ पुरीषनिःसारके त्रि० । क्रीडार्थजलनिः- सारयन्त्रे न० (पिचकिरी) राजनि० । ५ कोष्ठ्यस्य वायो- र्निःसारके व्यापारभेदे कुम्भकशब्दे २११४ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4812,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेचकं, क्ली, (रेचयतीति । रिच् + णिच् + ण्वुल् ।) कङ्कुष्टमृत्तिका । इति राजनिर्घण्टः ॥ (भेदके, त्रि ॥)
रेचकः, पुं, (रेचयतीति । रिच् + णिच् + ण्वुल् ।) यवक्षारः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ जयपाल- वृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ क्रीडार्थजल- निःक्षेपयन्त्रम् । पिच्कारी इति भाषा । यथा, “सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिर्म्महिषीभिः स्म रेचकैः । [] प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीमिर्यक्षराडिव ॥” इति श्रीभागवते । १० । ९० । ९ ॥ (ध्यातृनासिकया प्राणायामाङ्गमुच्यमानवायुः । यथा, भागवते । ३ । २८ । ९ । “प्राणस्य शीधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ॥” अस्यान्यद्विवरणं प्राणायामशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-176-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रेचक" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रेचकरेचक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रिच् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: रेचक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रेचक 📚 ➤ रिक्त करने वाला, निर्मल करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रेचक 📚जिसके खाने से दस्त आवे । कोष्ठशुद्धि करनेवाला । दस्तावर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रेचक: रिच् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें