🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:00:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रेचक
recaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रेचक १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ रेचिका]
१. जिसके खाने से दस्त आवे । कोष्ठशुद्धि करनेवाला । दस्तावर ।
रेचक २ संज्ञा पुं॰
१. पिचकारी ।
२. जवाखार ।
३. जमालगोटा ।
४. प्राणायाम की तीसरी क्रिया, जिसमें खींचे हुए साँस को विधिपूर्वक बाहर निकालना होता है । उ॰—(क) पूरक कुंभक रेचक करई । उलटि ध्यान त्रिकुटी को धरई ।—विश्राम (शब्द॰) । (ख) सब आसन रेचक अरु पूरक कुंभक सीखे पाइ । बिन गुरु निकट सँदेसन कैसे यह अवगाह्यो जाइ ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेचक mf(इका)n. emptying, purging, aperient, cathartic, L.
emptying the lungs, emitting the breath, L.
रेचक m. the act of breathing out, exhalation, VarBṛS.
(esp.) expelling the breath out of one of the nostrils (one of the three Prāṇāyāmas [q.v.] or breath-exercises performed during Saṃdhyā), AmṛtUp.; BhP. &c., RTL. 402
a syringe, BhP.
a partic. movement of the feet, VP.
saltpetre, L.
Croton Jamalgota, L.
Clerodendrum Phlomoides, L.
N. of a forester, Vikr. (v.l. रेधक)
रेचक m. pl. N. of a people, MBh. (B. आरोचक)
रेचक n. a kind of soil or earth, L.
the fruit of the yellow myrobalan, L.
a purge, cathartic, W.
रेचक m. or n. (?) = भ्रमण, Harav. (cf. next).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (887,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेचक a. (चिका f.) [रेचयति रिच्णिच् ण्वुल्] 1 Emptying, purging. --2 Purgative, aperient. --3 Emptying the lungs, emitting the breath. --कः 1 Emission of breath, breathing out, exhalation, especially through one of the nostrils (opp. पूरक which means ‘inhaling breath’, and कुंभक ‘suspending breath’). --2 A syringe. --3 Nitre, salt-petre. --कं A purgative, cathartic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेचक न० रेचयति रिच--णिच्--ण्वुल् । १ कङ्गुष्ठे राजनि० २ यबक्षारे, पु० त्रिका० । ३ जयपाले, ४ तिलकवृक्षे पु० राजनि० । ५ पुरीषनिःसारके त्रि० । क्रीडार्थजलनिः- सारयन्त्रे न० (पिचकिरी) राजनि० । ५ कोष्ठ्यस्य वायो- र्निःसारके व्यापारभेदे कुम्भकशब्दे २११४ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4812,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेचकं, क्ली, (रेचयतीति । रिच् + णिच् + ण्वुल् ।) कङ्कुष्टमृत्तिका । इति राजनिर्घण्टः ॥ (भेदके, त्रि ॥)
रेचकः, पुं, (रेचयतीति । रिच् + णिच् + ण्वुल् ।) यवक्षारः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ जयपाल- वृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ क्रीडार्थजल- निःक्षेपयन्त्रम् । पिच्कारी इति भाषा । यथा, “सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिर्म्महिषीभिः स्म रेचकैः । [] प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीमिर्यक्षराडिव ॥” इति श्रीभागवते । १० । ९० । ९ ॥ (ध्यातृनासिकया प्राणायामाङ्गमुच्यमानवायुः । यथा, भागवते । ३ । २८ । ९ । “प्राणस्य शीधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ॥” अस्यान्यद्विवरणं प्राणायामशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-176-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रेचक" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें