🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:12:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रेचित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रेचित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रेचित

अर्थ: रिताया गया, साफ किया गया

संस्कृत: अश्वगतिविशेषः · पर्याय: आस्कन्दित, धौरितक, वल्गित, प्लुत

व्युत्पत्ति: रिच् + णिच् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रेचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रिच् + क्त
  2. रेचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रिच् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रेचित (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारेचितम्रेचितेरेचितानि
द्वितीयारेचितम्रेचितेरेचितानि
तृतीयारेचितेनरेचिताभ्याम्रेचितैः
चतुर्थीरेचितायरेचिताभ्याम्रेचितेभ्यः
पञ्चमीरेचितात् / रेचिताद्रेचिताभ्याम्रेचितेभ्यः
षष्ठीरेचितस्यरेचितयोःरेचितानाम्
सप्तमीरेचितेरेचितयोःरेचितेषु
सम्बोधनहे रेचितहे रेचितेहे रेचितानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रिच् (चुरादिगण) · अर्थ: एकत्र करना, जोड़ना, बांधना, अलग अलग करना, फैलाना, दस्त करना, पेट साफ़ करना, रेचक दवा देना (वियोजनसम्पर्चनयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरेचति / रेचयतिरेचतः / रेचयतःरेचन्ति / रेचयन्ति
मध्यमरेचयसि / रेचसिरेचथः / रेचयथःरेचथ / रेचयथ
उत्तमरेचयामि / रेचामिरेचयावः / रेचावःरेचयामः / रेचामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रेचति · लट् (आत्मने.): रेचयते · लिट्: रिरेच · लिट् (आत्मने.): रेचयाञ्चक्रे · लुट्: रेक्ता · लुट् (आत्मने.): रेचयिता · लृट्: रेक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): रेचयिष्यते · लोट्: रेचतात् · लोट् (आत्मने.): रेचयताम् · लङ्: अरेचत् · लङ् (आत्मने.): अरेचयत · विधिलिङ्: रेचयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): रेचयेत · आशीर्लिङ्: रिच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रेचयिषीष्ट · लुङ्: अरीरिचत् · लुङ् (आत्मने.): अरीरिचत · लृङ्: अरेक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरेचयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रेचन · ण्वुल्: रेचकः · तृच्: रेक्ता · यत्: रेच्यः · ण्यत्: रेच्यः · तव्य: रेक्तव्यः · अनीयर्: रेचनीयः · क्त: रिक्तः · क्तवतु: रिक्तवान् · शतृ: रेचन् · स्य-शतृ: रेक्ष्यन् · शानच्: रेचयमानः · क्त्वा: रिक्त्वा · ल्यप्: प्ररिच्य · तुमुन्: रेक्तुम् · णमुल्: रेचम् · घञ्: रेकः · क्तिन्: रिक्ति · क्वसु: रिरिच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रेचित
रेचित
recita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रेचित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घोड़ों की एक चाल ।
२. नाचने में हाथ हिलाने का एक ढंग ।
रेचित २ वि॰ साफ किया हुआ जिससे मल आदि बाहर किया गया हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेचित &c. See p. 887, col. 1.
रेचित mfn. (fr. Caus.) emptied, purged, cleared, W.
left, abandoned, Ragh.; Śiś.
रेचित m. (scil. हस्त) N. of a partic. position of the hands in dancing, Cat.
रेचित n. N. of one of a horse's paces, cantering, Kād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (880,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेचित a. Emptied, cleared. --तं horse's gallop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रेचित" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रेचितरेचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रिच् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: रेचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रिच् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रेचित 📚 ➤ रिताया गया, साफ किया गया
संस्कृत: अश्वगतिविशेषः · पर्याय: आस्कन्दित, धौरितक, वल्गित, प्लुत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रेचित 📚घोड़ों की एक चाल🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रेचित
घोड़ों का झुण्ड (२.८.४८) — अश्वीय, आश्व, आस्कन्दित, धौरितक, वल्गित, प्लुत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रेचित: रिच् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें