🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:09:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लीलांग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लीलाम्+ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लीलाम्

अर्थ: खेल, क्रीडा, विनोद, दिलबहलावा, आनन्द, मनोरंजन

संस्कृत: स्त्रीणाम् श्रृङ्गारभावजाः क्रिया, क्रीडा, विलासम्, क्रिया · पर्याय: विलास, बिब्बोक, विभ्रम, ललित, हेला

व्युत्पत्ति: ली+क्विप् लियं लाति ला+क (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लीला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लीला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालीलालीलेलीलाः
द्वितीयालीलाम्लीलेलीलाः
तृतीयालीलयालीलाभ्याम्लीलाभिः
चतुर्थीलीलायैलीलाभ्याम्लीलाभ्यः
पञ्चमीलीलायाःलीलाभ्याम्लीलाभ्यः
षष्ठीलीलायाःलीलयोःलीलानाम्
सप्तमीलीलायाम्लीलयोःलीलासु
सम्बोधनहे लीलेहे लीलेहे लीलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ग

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागःगौगाः
द्वितीयागम्गौगान्
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लीला
लीला
līlā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हँसी-खेल के नाम (1.7.34) द्रव · केलि · परीहास · क्रीडा · नर्म
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लीला १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह व्यापार जो चित्त की उमंग से केवल मनोरंजन के लिये किया जाय । केलि । क्रीड़ा । खेल । जैसे,—वाललीला ।
२. श्रृंगार की उमंगभीरी चेष्टा । प्रेम का खेलवाड़ । प्रेमविनोद ।
३. नायिकाओँ का एक हाव जिसमें वे प्रिय के वेश, गति, वाणी आदि का अनुकरण करती हैं ।
४. सौंदर्य । सुंदरता । (को॰) ।
५. रहस्यपूर्ण व्यापार । विचित्र काम । जैसे,— यह ईश्वर की लीला है जो ऐसे स्थान में ऐसा सुंदर पेड़ होता है ।
६. मनुष्यों की मनोरंजन के लिये किए हुए ईश्वरावतारों का अभिनय । चरित्र । जैसे,—रामलीला, कृष्ण- लीला ।
७. बारह मात्राओं का एक छंद जिसके अंत में एक जगण होता है ।
८. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में भगण, नगण और एक गुरु होता है ।
९. चौबीस मात्राओं का एक छंद जिसमें ७+७+७+३ के विराम से २४ मात्राएँ और अंत में सगण होता है ।
लीला २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नील]
१. स्याह रंग का घोड़ा । उ॰— लीले, सुरंग, कुमैत श्याम तेहि परदे सब मन रंग ।— (शब्द॰) ।
२. गोदना ।
लीला ३ वि॰ नीला । उ॰—कटि लहँगा लीलो वन्यो धौं को जो देखि न मोहे ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लीला f. (derivation doubtful) play, sport, diversion, amusement, pastime, MBh.; Kāv. &c.
mere sport or play, child's play, ease or facility in doing anything, ib.
mere appearance, semblance, pretence, disguise, sham, Kāv.; Kathās.; Pur. (ibc. sportively, easily, in sport, as a mere joke ; also = लीलया ind. for mere diversion, feignedly)
grace, charm, beauty, elegance, loveliness, Kālid.; Kathās.; Rājat.
(in rhet.) a maiden's playful imitation of her lover, Daśar.; Sāh.; Pratāp.
a kind of metre (4 times ¯ ˘ ˘ ¯ ˘ ˘ ¯ ˘ ˘ ¯ ˘ ˘ ¯ ˘ ˘ ¯), Col.
N. of a Yoginī, HPariś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (903,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लीला [ली-क्विप् लियं लाति ला-क वा Tv.] 1 Play, sport, pastime, diversion, pleasure, amusement; क्लमं ययौ कंदुकलीलयापि या Ku. 5. 19; oft. used as the first member of comp.; लीलाकमलं, लीलाशुकः &c. --2 Amorous pastime, wanton, amorous or playful sport; उत्सृष्टलीलागतिः R. 7. 7; 4. 22; 5. 70; क्षुभ्यांति प्रसभमहो विनापि हेतोर्लीलाभिः किमु सति कारणे रमण्यः Śi. 8. 24; Me. 35; (लीला in this sense is thus explained by उज्ज्वलमणिः-अप्राप्तवल्लभसमागमनायिकायाः सख्याः पुरोऽत्र निजचित्तविनोदबुद्ध्या । आलापवेशगतिहास्यविलोकनाद्यैः प्राणेश्वरानुकृतिमाकलयंति लीलाम् ॥). --3 Ease, facility, mere sport, child's play; लीलया जघान ‘killed with ease’. --4 Appearance, semblance, air, mien; यः संयति प्राप्तपिनाकिलीलः R. 6. 72 ‘appearing like Pinākin’. --5 Beauty, charm, grace; मुहुरवलोकितमंडंनलीला Gīt. 6, R. 6. 1; 16. 71. --6 Pretence, disguise, dissimulation, sham; as, लीलामनुष्यः, लीलानटः &c. --Comp. --अ (आ) गारः --रं, --गृहं, --वेश्मन् n. a pleasure-house; R. 8. 95. --अंग a. having graceful limbs. --अंचित a. sportively handsome. --अब्जं, अंबुजं, --अरविंदं, --कमलं, --तारमसं, --पद्मं &c. ‘toy-lotus’, a lotus-flower held in the hand as a plaything; R. 6. 13; Me. 65, Ku. 6. 84. --अवतारः the descent (of Viṣṇu) on the earth for amusement. --उद्यानं {1} a pleasure-garden. {2} the garden of gods, Indra's paradise. --कलहः ‘sportive quarrel’, a sham or feigned quarrel; cf. प्रणयकलह्. --चतुर a. sportively charming; Ku. 1. 47. --नटनं a sportive dance. --मनुष्यः a sham man, a man in disguise. --मात्रं mere sport or play, child's play, absence of the least effort. --रतिः f. diversion, sport. --वज्रं an instrument like Indra's thunderbolt. --वापी a pleasure-tank. --शुकः a parrot kept for pleasure. --साध्य a. to be effected with ease, easy of accomplishment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0930-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लीला स्त्री ली--क्विप् लियं लाति ला--क । १ केलौ, २ विलामे ३ शृङ्गारादिजातचेष्टायाम् मेदि० । “अप्राप्तवल्लमसमा- [] गमनायिकायाः, सख्याःपुरोऽत्र निजचित्तविनोदबुद्ध्या, आलापवेशगतिहास्यविलोकनाद्यैः प्राणेश्वरानुकृतिमाक- लयन्ति लीलाम्” उज्ज्वलमण्युक्ते ४ प्रियानुकरणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4829-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लीला, स्त्री, (लयनमिति । ली + सम्पदादित्वात् क्विप् । लियं लातीति । ला + कः ।) केलिः । [] विलासः । शृङ्गारभावचेष्टा । इति मेदिनी । ले, ४७ ॥ खेला । इति विश्वः ॥ (यथा, भाग- वते । १ । १ । १८ । “अथाख्याहि हरेर्धीमन्नवतारकथाः शुभाः । लीलाविदधतः स्वैरमीश्वरस्यात्ममायया ॥”) अलब्धप्रियसमागमया स्वचित्तविनोदनार्थं प्रियस्य या वेशगतिदृष्टिहसितभणितैरनुकृतिः क्रियते सा लीला । तथा च । “अप्राप्तवल्लभसमागमनायिकायाः सख्याः पुरोऽत्र निजचित्तविनोदबुद्ध्या । आलापवेशगतिहास्यविलोकनाद्यैः प्राणेश्वरानुकृतिमाकथयन्ति लीलाम् ॥” इति । प्रियानुकरणं लोला । यथा तेनोदितं वदति याति तथा तथासावित्यादीत्यन्योऽपि । ली ङ य ओ श्लिषि नाम्नीति लक् लीला । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ * ॥ सा प्रकटाप्रकटभेदेन द्बिविधा यथा, -- “प्रकटाप्रकटा चेति लीला सेयं द्विधोच्यते ।” इति पद्मपुराणम् ॥ तथा हि । “सदानन्तैः प्रकाशैः स्वैर्लीलाभिश्च स दीव्यति । तत्रैकेन प्रकाशेन कदाचिज्जगदन्तरे ॥ सहैव स्वपरीवारैर्ज्जन्मादि कुरुते हरिः । कृष्णभावानुसारेण लीलाख्या शक्तिरेव सा ॥ तेषां परिकराणाञ्च तं तं भावं विभावयेत् । प्रपञ्चगोचरत्वेन सा लीला प्रकटा स्मृता ॥ अन्यास्त्वप्रकटा भान्ति तादृश्यस्तदगोचराः । तत्र प्रकटलीलायामेव स्यातां गमागमौ ॥ गोकुले मथुरायाञ्च द्वारकायाञ्च शार्ङ्गिणः । यास्तत्र तत्राप्रकटास्तत्र तत्रैव सन्ति ताः ॥” इति श्रीभागवतामृतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-224-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लीला" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लीलाम्लीला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
गग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लीलाम् 📚 ➤ खेल, क्रीडा, विनोद, दिलबहलावा, आनन्द, मनोरंजन
संस्कृत: स्त्रीणाम् श्रृङ्गारभावजाः क्रिया, क्रीडा, विलासम्, क्रिया · पर्याय: विलास, बिब्बोक, विभ्रम, ललित, हेला

ग 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लीला 📚वह व्यापार जो चित्त की उमंग से केवल मनोरंजन के लिये किया जाय । केलि । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लीला
हँसी-खेल के नाम (१.७.३४) — द्रव, केलि, परीहास, क्रीडा, नर्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
लीलांगलीलाम् + गअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ग: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

  • लीलाम्: ली+क्विप् लियं लाति ला+क (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें