🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लोमश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लोमश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लोमश

अर्थ: बालों वाला, ऊनी, रोएँदार

संस्कृत: जटामांसी · पर्याय: तपस्विनी, जटा, मांसी, जटिला, मिसी

व्युत्पत्ति: लोमानि सन्ति अस्य - लोमन्+श

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लोमश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लोमश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लोमश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालोमशःलोमशौलोमशाः
द्वितीयालोमशम्लोमशौलोमशान्
तृतीयालोमशेनलोमशाभ्याम्लोमशैः
चतुर्थीलोमशायलोमशाभ्याम्लोमशेभ्यः
पञ्चमीलोमशात् / लोमशाद्लोमशाभ्याम्लोमशेभ्यः
षष्ठीलोमशस्यलोमशयोःलोमशानाम्
सप्तमीलोमशेलोमशयोःलोमशेषु
सम्बोधनहे लोमशहे लोमशौहे लोमशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लोमश
लोमश
lomaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोमश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ऋषि का नाम । विशेष—पुराणों में इनको अमर कहा गया है । महाभारत के अनुसार ये युधिष्ठिर के साथ तीर्थयात्राको गए थे और उन्हें सब तीर्थोंका वृत्तांत वतलाया था ।
२. मेष । मेढ़ा ।
३. एक पौधा ।
लोमश २ वि॰
१. अधिक और बड़े बड़े रोएँवाला । झवरा ।
२. ऊनी । ऊन का (को॰) ।
३. बालों से भरा या ढका हुआ (को॰) ।
४. घास से ढका हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोमश mf(आ)n. hairy, woolly, shaggy, bristly, covered or mixed with hair, made of hair, containing hair, TBr. &c. &c.
consisting in sheep or other woolly animals (as property), TUp.
overgrown with grass, Kāṭh.; GṛŚrS.
लोमश m. a ram, sheep, L.
N. of a Ṛṣi, MBh.
of a cat, ib.
लोमश m. or n. N. of a partic. plant or its root, Car.
लोमश n. a kind of metre, Nid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (908,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोमश a. [लोमानि बाहुल्येन संत्यस्य श] 1 Hairy, woolly, shaggy. --2 Woollen. --3 Containing hair. --4 Consisting in sheep (as property). --5 Overgrown with grass. --शः A sheep, ram. --शा 1 A fox. --2 A female jackal. --3 An ape. --4 Green vitriol. --Comp. --पुष्पकः the Śirīṣa tree. --मार्जारः the civet-cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0935-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोमश पु० लोमानि बाहुल्येन सन्त्यस्य श! १ मुनिभेदे २ मेषे ३ लोमयुक्ते त्रि० मेदि० । ४ काकजङ्घायां ५ जटा- मांस्यां, ६ वचायाम् ७ शुकशिम्ब्याम् ८ महामेदायां ९ काशीसे १० शाकिनीभेदे च स्त्री मेदि० ११ शणपुष्फ्याम् १२ अतिबलायां च स्त्री विश्वः । १३ बन्धमांस्यां स्त्री रजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4834,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोमशः, पुं, (लोमानि सन्त्यस्येति । लोमन् + “लोमादिभ्यः शः ।” इति शः ।) मुनिविशेषः । (मुनिवरोऽयं तीर्थगमनाभिलाषिणः सानुजस्य युधिष्ठिरस्यानुगामी सर्व्वतीर्थवृत्तान्तमस्मै विज्ञा- पयामासेति महाभारते वनपर्व्वणि द्रष्टव्यम् ॥ * ॥) मेषः । अतिलोमान्विते, त्रि । इति मेदिनी । शे, २७ ॥ यथा, -- “कदाचिद्दन्तुरो मूर्खः कदाचिल्लोमशः सुखी ॥” इति सामुद्रकम् ॥ (धान्यापहरणरूपकर्म्मविपाकात् लोमशो भवति । यथा, महाभारते । १३ । १११ । ११९ । “ध्यान्यं हृत्वा तु पुरुषो लोमशः संप्रजायते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-234-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोमश" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लोमशलोमश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लोमश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लोमश 📚 ➤ बालों वाला, ऊनी, रोएँदार
संस्कृत: जटामांसी · पर्याय: तपस्विनी, जटा, मांसी, जटिला, मिसी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लोमश 📚एक ऋषि का नाम । विशेष—पुराणों में इनको अमर कहा गया है । महाभारत के अनु…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें