🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लोमश
lomaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोमश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ऋषि का नाम । विशेष—पुराणों में इनको अमर कहा गया है । महाभारत के अनुसार ये युधिष्ठिर के साथ तीर्थयात्राको गए थे और उन्हें सब तीर्थोंका वृत्तांत वतलाया था ।
२. मेष । मेढ़ा ।
३. एक पौधा ।
लोमश २ वि॰
१. अधिक और बड़े बड़े रोएँवाला । झवरा ।
२. ऊनी । ऊन का (को॰) ।
३. बालों से भरा या ढका हुआ (को॰) ।
४. घास से ढका हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोमश mf(आ)n. hairy, woolly, shaggy, bristly, covered or mixed with hair, made of hair, containing hair, TBr. &c. &c.
consisting in sheep or other woolly animals (as property), TUp.
overgrown with grass, Kāṭh.; GṛŚrS.
लोमश m. a ram, sheep, L.
N. of a Ṛṣi, MBh.
of a cat, ib.
लोमश m. or n. N. of a partic. plant or its root, Car.
लोमश n. a kind of metre, Nid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (908,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोमश a. [लोमानि बाहुल्येन संत्यस्य श] 1 Hairy, woolly, shaggy. --2 Woollen. --3 Containing hair. --4 Consisting in sheep (as property). --5 Overgrown with grass. --शः A sheep, ram. --शा 1 A fox. --2 A female jackal. --3 An ape. --4 Green vitriol. --Comp. --पुष्पकः the Śirīṣa tree. --मार्जारः the civet-cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0935-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोमश पु० लोमानि बाहुल्येन सन्त्यस्य श! १ मुनिभेदे २ मेषे ३ लोमयुक्ते त्रि० मेदि० । ४ काकजङ्घायां ५ जटा- मांस्यां, ६ वचायाम् ७ शुकशिम्ब्याम् ८ महामेदायां ९ काशीसे १० शाकिनीभेदे च स्त्री मेदि० ११ शणपुष्फ्याम् १२ अतिबलायां च स्त्री विश्वः । १३ बन्धमांस्यां स्त्री रजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4834,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोमशः, पुं, (लोमानि सन्त्यस्येति । लोमन् + “लोमादिभ्यः शः ।” इति शः ।) मुनिविशेषः । (मुनिवरोऽयं तीर्थगमनाभिलाषिणः सानुजस्य युधिष्ठिरस्यानुगामी सर्व्वतीर्थवृत्तान्तमस्मै विज्ञा- पयामासेति महाभारते वनपर्व्वणि द्रष्टव्यम् ॥ * ॥) मेषः । अतिलोमान्विते, त्रि । इति मेदिनी । शे, २७ ॥ यथा, -- “कदाचिद्दन्तुरो मूर्खः कदाचिल्लोमशः सुखी ॥” इति सामुद्रकम् ॥ (धान्यापहरणरूपकर्म्मविपाकात् लोमशो भवति । यथा, महाभारते । १३ । १११ । ११९ । “ध्यान्यं हृत्वा तु पुरुषो लोमशः संप्रजायते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-234-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोमश" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें