🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:13:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वगैरह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वक्+ऐर-+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वक्

अर्थ: बोलना, कहना

संस्कृत: परिभाषणे

अंग्रेज़ी: to speak,to tell, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वच् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. वच् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वच् (अदादिगण) · अर्थ: बोलना, कहना (परिभाषणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअवक् / अवग्अवक्ताम्अवचन्
मध्यमअवक् / अवग्अवक्तम्अवक्त
उत्तमअवचम्अवच्वअवच्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वक्ति · लिट्: उवाच · लुट्: वक्ता · लृट्: वक्ष्यति · लोट्: वक्तात् · लङ्: अवक् · विधिलिङ्: वच्यात् · आशीर्लिङ्: उच्यात् · लुङ्: अवोचत् · लृङ्: अवक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वचन · ण्वुल्: वाचकः · तृच्: वक्ता · ण्यत्: वाच्यः · तव्य: वक्तव्यः · अनीयर्: वचनीयः · क्त: उक्तः · क्तवतु: उक्तवान् · शतृ: वचन् · स्य-शतृ: वक्ष्यन् · क्त्वा: उक्त्वा · ल्यप्: प्रोच्य · तुमुन्: वक्तुम् · णमुल्: वाचम् · घञ्: वाकः · क्तिन्: उक्ति · क्वसु: ऊचिवान्

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वच्
वच्
vac
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वच् cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 55) वक्ति (occurs only in sg. वच्मि, वक्षि, वक्ति, and Impv. वक्तु; Ved. also cl. 3. P. विवक्ति; pf. उवाच, ऊचे, RV. &c. &c.; उवक्थ, AV.; ववाच, ववक्षे, RV.; aor. अवोचत्, ˚चत, RV. &c. &c.; in Veda also Subj. वोचति, ˚ते, वोचाति; Pot. वोचेत्, ˚चेत; Impv. वोचतु; Prec. उच्यासम्, Br.; fut. वक्ता, ib. &c.; वक्ष्यति, RV. &c. &c.; ˚ते, MBh.; Cond. अवक्ष्यत्, Br.; Up.; inf. वक्तुम्, Br. &c.; ˚तवे, RV.; ˚तोस्, Br.; ind.p. उक्त्वा, Br. &c.; -उच्य, ib.), to speak, say, tell, utter, announce, declare, mention, proclaim, recite, describe (with acc. with or without प्रति dat. or gen. of pers., and acc. of thing; often with double acc., e.g. तम् इदं वाक्यम् उवाच, ‘he spoke this speech to him’; with double acc. also ‘to name, call’, Ā. with nom. ‘one's self’; with पुनर्, ‘to speak again, repeat’; or ‘to answer, reply’), RV. &c. &c.; to reproach, revile (acc.), Hariv.; R. : Pass. उच्यते (aor. अवाचि, or in later language अवोचि), to be spoken or said or told or uttered &c., RV. &c. &c. (यद् उच्यते, ‘what the saying is’); to resound, RV.; to be called or accounted, be regarded as, pass for (nom., L. also loc.), Mn.; MBh. &c.: Caus. वाचयति, ˚ते (Pot. वाचयीत, ĀśvGṛ.; aor. अवीवचत्; Pass. वाच्यते), to cause to say or speak or recite or pronounce (with double acc.; often the object is to be supplied), Br.; GṛS.; MBh. &c.; to cause anything written or printed to speak i.e. to read out loud, Hariv.; Kāv.; Kathās. &c.; (Dhātup. xxxiv, 35) to say, tell, declare, Bhaṭṭ.; to promise, MBh. : Desid. विवक्षति, ˚ते (Pass. विवक्ष्यते), to desire to say or speak or recite or proclaim or declare, MBh.; Kāv. &c.; (Pass.) to be meant, Śaṃk.; Sarvad. : Intens. (only अवावचीत्) to call or cry aloud, RV. x, 102, 6.
वच् [cf. Gk. ἐπ for ϝεπ in ἔπος, εῖπον, ὄψ, ὄσσα &c.; Lat. vocare, vox; Germ. gi-waht, gi-wahinnen, er-wähnen.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (912,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वच् {c2c} P. (A. also in non-conjugational tenses; in conjugational tenses it is said to be defective in the third person plural by some authorities, or in the whole plural by others; वक्ति, उवाच, अवोचत्, वक्ष्यति, वक्तुं, उक्त) 1 To say, speak; वैराग्यादिव वक्षि K. P. 10; (oft. with two. acc.); तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या R. 14. 6; sometimes with accusative of words meaning ‘speech’; उवाच धात्र्या प्रथमोदितं वचः R. 3. 25, 2. 59; क एवं वक्ष्यते वाक्यं Rām. --2 To relate, describe; रघूणामन्वयं वक्ष्ये R. 1. 9. --3 To tell, communicate, announce, declare; उच्यतां मद्वचनात्सारथिः Ś. 2; Me. 98. --4 To name, call; तदेकसप्ततिगुणं मन्बंतरमिहोच्यते Ms. 1. 79. --5 To signify, denote (as sense). --6 To recite, repeat. --7 To censure; reproach. --Caus. (वाचयति-ते) 1 To cause to speak. --2 To go over, read, peruse. --3 To say, tell, declare. --4 To promise. --Desid. (विवक्षति) To wish to speak, intend to say (something); विवक्षता दोषमपि च्युतात्मना त्वयैकमीशं प्रति साधु भाषितं Ku. 5. 81.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0938-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वक्वच् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: वच् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
ऐर-हसमास: ऐर + ह तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वक् 📚 ➤ बोलना, कहना
संस्कृत: परिभाषणे

ऐरह 📚ऐर 📚ह ➤ ऐर (राशि,ढेर) + ह (बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है…)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वच् 📚cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 55) वक्ति (occurs only in sg. वच्मि, वक्षि, व…🔵🟣
ऐर 📚mfn. (fr. इरा), relating to or consisting of water or refreshment or …🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वगैरहवक् + ऐरजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • ऐर-ह = ऐर + ह तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें