🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वचनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वचनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वचनीय

अर्थ: कहे जाने, बोले जाने या वर्णन किये जाने योग्य

संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

अंग्रेज़ी: to speak, to tell, to explain

व्युत्पत्ति: वच् + अनीयर् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वचनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ब्रू + अनीयर्
  2. वचनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ब्रू + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वचनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावचनीयःवचनीयौवचनीयाः
द्वितीयावचनीयम्वचनीयौवचनीयान्
तृतीयावचनीयेनवचनीयाभ्याम्वचनीयैः
चतुर्थीवचनीयायवचनीयाभ्याम्वचनीयेभ्यः
पञ्चमीवचनीयात् / वचनीयाद्वचनीयाभ्याम्वचनीयेभ्यः
षष्ठीवचनीयस्यवचनीययोःवचनीयानाम्
सप्तमीवचनीयेवचनीययोःवचनीयेषु
सम्बोधनहे वचनीयहे वचनीयौहे वचनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ब्रू (अदादिगण) · अर्थ: कहना, बोलना (व्यक्तायां वाचि)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआह / ब्रवीतिआहतुः / ब्रूतःआहुः / ब्रुवन्ति
मध्यमआत्थ / ब्रवीषिआहथुः / ब्रूथःब्रूथ
उत्तमब्रवीमिब्रूवःब्रूमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: आह · लट् (आत्मने.): ब्रूते · लिट्: उवाच · लिट् (आत्मने.): ऊचे · लुट्: वक्ता · लुट् (आत्मने.): वक्ता · लृट्: वक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): वक्ष्यते · लोट्: ब्रवीतु · लोट् (आत्मने.): ब्रूताम् · लङ्: अब्रवीत् · लङ् (आत्मने.): अब्रूत · विधिलिङ्: ब्रूयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): ब्रुवीत · आशीर्लिङ्: उच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वक्षीष्ट · लुङ्: अवोचत् · लुङ् (आत्मने.): अवोचत · लृङ्: अवक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वचन · ण्वुल्: वाचकः · तृच्: वक्ता · यत्: वच्यः · ण्यत्: वाच्यः · तव्य: वक्तव्यः · अनीयर्: वचनीयः · क्त: उक्तः · क्तवतु: उक्तवान् · शतृ: ब्रुवन् · स्य-शतृ: ब्रविष्यन् · शानच्: ब्रुवाणः · क्त्वा: उक्त्वा · ल्यप्: प्रोच्य · तुमुन्: वक्तुम् · णमुल्: वाचम् · क्तिन्: उक्ति · क्वसु: ऊचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वचनीय
वचनीय
vacanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वचनीय वि॰ [सं॰]
१. कथनीय ।
२. निंदनीय (को॰) ।
वचनीय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] निंदा । शिकायत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वचनीय mfn. to be spoken or uttered, mentionable, Mn.; R.
to be called or named, Nir.
to be spoken about or against, censurable, liable to reproach, Hariv.
वचनीय n. reproach, censure, blame, Kālid.; Uttarar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (912,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वचनीय a. [वच्-अनीयर्] 1 To be said, spoken, or related. --2 Censurable, blameable. --यं Blame, censure, reproach; न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षते Ku. 5. 82; वचनीयमिदं व्यवस्थितं रमण त्वामनुयामि यद्यपि 4. 21; भवति योजयितुर्वचनीयता Pt. 1. 75; Ki. 9. 39, 65; Mk. 4. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0938-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वचनीय त्रि० वच--अनीयर् । १ कथनीये २ निन्दनीये लोका- पवादे न० “वचनीयमिदं व्यवस्थितम्” कुमारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4839,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वचनीयः, त्रि, (वच् + अनीयर् ।) कथनीयः । इति वचधातोः कर्म्मणि अनीयप्रत्ययेन निष्पन्नः ॥ (निन्दायां, क्ली । यथा, कुमारे । ४ । २१ । “मदनेन विना कृता रतिः क्षणमात्रं किल जीवितेति मे । वचनीयमिदं व्यवस्थितं रमण ! त्वामनुयामि यद्यपि ॥” “इति वचनीयं निन्दा मे मम व्यवस्थितम् ॥” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-247-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वचनीयवचनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ब्रू + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: वचनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ब्रू + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वचनीय 📚 ➤ कहे जाने, बोले जाने या वर्णन किये जाने योग्य
संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वचनीय 📚कथनीय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वचनीय: ब्रू + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें