🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:51:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वचस्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वचः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वचः

अर्थ: बोलना, कहना, समझाना, पढ़ना

संस्कृत: परिभाषणे

अंग्रेज़ी: to inform,to communicate,to speak,to tell,to describe,to utter, to read

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वच् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. वचस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. वचस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. वचस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. वच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वच् (चुरादिगण) · अर्थ: बोलना, कहना, समझाना, पढ़ना (परिभाषणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअवचत् / अवचद् / अवाचयत् / अवाचयद्अवचताम् / अवाचयताम्अवचन् / अवाचयन्
मध्यमअवचः / अवाचयःअवचतम् / अवाचयतम्अवचत / अवाचयत
उत्तमअवचम् / अवाचयम्अवचाव / अवाचयावअवचाम / अवाचयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वचति · लट् (आत्मने.): वाचयते · लिट्: उवाच · लिट् (आत्मने.): वाचयाञ्चक्रे · लुट्: वक्ता · लुट् (आत्मने.): वाचयिता · लृट्: वक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): वाचयिष्यते · लोट्: वचतात् · लोट् (आत्मने.): वाचयताम् · लङ्: अवचत् · लङ् (आत्मने.): अवाचयत · विधिलिङ्: वचेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वाचयेत · आशीर्लिङ्: उच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वाचयिषीष्ट · लुङ्: अवाक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अवीवचत · लृङ्: अवक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवाचयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वचन · ण्वुल्: वाचकः · तृच्: वक्ता · यत्: वाच्यः · ण्यत्: वाच्यः · तव्य: वक्तव्यः · अनीयर्: वचनीयः · क्त: उक्तः · क्तवतु: उक्तवान् · शतृ: वचन् · स्य-शतृ: वक्ष्यन् · शानच्: वाचयमानः · क्त्वा: उक्त्वा · ल्यप्: प्रोच्य · तुमुन्: वक्तुम् · णमुल्: वाचम् · घञ्: वाकः · क्तिन्: उक्ति · क्वसु: ऊचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वच्
वच्
vac
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वच् cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 55) वक्ति (occurs only in sg. वच्मि, वक्षि, वक्ति, and Impv. वक्तु; Ved. also cl. 3. P. विवक्ति; pf. उवाच, ऊचे, RV. &c. &c.; उवक्थ, AV.; ववाच, ववक्षे, RV.; aor. अवोचत्, ˚चत, RV. &c. &c.; in Veda also Subj. वोचति, ˚ते, वोचाति; Pot. वोचेत्, ˚चेत; Impv. वोचतु; Prec. उच्यासम्, Br.; fut. वक्ता, ib. &c.; वक्ष्यति, RV. &c. &c.; ˚ते, MBh.; Cond. अवक्ष्यत्, Br.; Up.; inf. वक्तुम्, Br. &c.; ˚तवे, RV.; ˚तोस्, Br.; ind.p. उक्त्वा, Br. &c.; -उच्य, ib.), to speak, say, tell, utter, announce, declare, mention, proclaim, recite, describe (with acc. with or without प्रति dat. or gen. of pers., and acc. of thing; often with double acc., e.g. तम् इदं वाक्यम् उवाच, ‘he spoke this speech to him’; with double acc. also ‘to name, call’, Ā. with nom. ‘one's self’; with पुनर्, ‘to speak again, repeat’; or ‘to answer, reply’), RV. &c. &c.; to reproach, revile (acc.), Hariv.; R. : Pass. उच्यते (aor. अवाचि, or in later language अवोचि), to be spoken or said or told or uttered &c., RV. &c. &c. (यद् उच्यते, ‘what the saying is’); to resound, RV.; to be called or accounted, be regarded as, pass for (nom., L. also loc.), Mn.; MBh. &c.: Caus. वाचयति, ˚ते (Pot. वाचयीत, ĀśvGṛ.; aor. अवीवचत्; Pass. वाच्यते), to cause to say or speak or recite or pronounce (with double acc.; often the object is to be supplied), Br.; GṛS.; MBh. &c.; to cause anything written or printed to speak i.e. to read out loud, Hariv.; Kāv.; Kathās. &c.; (Dhātup. xxxiv, 35) to say, tell, declare, Bhaṭṭ.; to promise, MBh. : Desid. विवक्षति, ˚ते (Pass. विवक्ष्यते), to desire to say or speak or recite or proclaim or declare, MBh.; Kāv. &c.; (Pass.) to be meant, Śaṃk.; Sarvad. : Intens. (only अवावचीत्) to call or cry aloud, RV. x, 102, 6.
वच् [cf. Gk. ἐπ for ϝεπ in ἔπος, εῖπον, ὄψ, ὄσσα &c.; Lat. vocare, vox; Germ. gi-waht, gi-wahinnen, er-wähnen.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (912,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वच् {c2c} P. (A. also in non-conjugational tenses; in conjugational tenses it is said to be defective in the third person plural by some authorities, or in the whole plural by others; वक्ति, उवाच, अवोचत्, वक्ष्यति, वक्तुं, उक्त) 1 To say, speak; वैराग्यादिव वक्षि K. P. 10; (oft. with two. acc.); तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या R. 14. 6; sometimes with accusative of words meaning ‘speech’; उवाच धात्र्या प्रथमोदितं वचः R. 3. 25, 2. 59; क एवं वक्ष्यते वाक्यं Rām. --2 To relate, describe; रघूणामन्वयं वक्ष्ये R. 1. 9. --3 To tell, communicate, announce, declare; उच्यतां मद्वचनात्सारथिः Ś. 2; Me. 98. --4 To name, call; तदेकसप्ततिगुणं मन्बंतरमिहोच्यते Ms. 1. 79. --5 To signify, denote (as sense). --6 To recite, repeat. --7 To censure; reproach. --Caus. (वाचयति-ते) 1 To cause to speak. --2 To go over, read, peruse. --3 To say, tell, declare. --4 To promise. --Desid. (विवक्षति) To wish to speak, intend to say (something); विवक्षता दोषमपि च्युतात्मना त्वयैकमीशं प्रति साधु भाषितं Ku. 5. 81.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0938-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वचःवच् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: वचस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | वचस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वचः 📚 ➤ बोलना, कहना, समझाना, पढ़ना
संस्कृत: परिभाषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वच् 📚cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 55) वक्ति (occurs only in sg. वच्मि, वक्षि, व…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें