🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:06:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वत्सलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वत्सलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वत्सलः

अर्थ: बच्चों को प्यार करने वाला, बच्चों के प्रति स्नेहशील

संस्कृत: पर्याय: स्निग्ध

व्युत्पत्ति: वत्सं लाति ला + क (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वत्सल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वत्सल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावत्सलःवत्सलौवत्सलाः
द्वितीयावत्सलम्वत्सलौवत्सलान्
तृतीयावत्सलेनवत्सलाभ्याम्वत्सलैः
चतुर्थीवत्सलायवत्सलाभ्याम्वत्सलेभ्यः
पञ्चमीवत्सलात् / वत्सलाद्वत्सलाभ्याम्वत्सलेभ्यः
षष्ठीवत्सलस्यवत्सलयोःवत्सलानाम्
सप्तमीवत्सलेवत्सलयोःवत्सलेषु
सम्बोधनहे वत्सलहे वत्सलौहे वत्सलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वत्सल
वत्सल
vatsala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्नेहशील (3.1.14) स्निग्ध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वत्सल १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ वत्सला]
१. पुत्र या संतान के प्रति पूर्ण स्नेह से युक्त । बच्चे के प्रेम से भरा हुआ । जैसे,— पुत्रवत्सल पिता, पुत्रवत्सला माता ।
२. अपने से छोटों के प्रति अत्यंत स्नेहवान् या कृपालु । जैसे,—प्रजावत्सल राजा ।
वत्सल संज्ञा पुं॰
१. साहित्य में कुछ लोगों के द्वारा माना हुआ दसवाँ रस । वात्सल्य रस, जिसमें पिता या माता का अपनी संतति के प्रति रतिभाव या प्रेम प्रदर्शित होता है ।
२. घास फूस की आग (को॰) ।
३. विष्णु का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्सल mf(आ)n. child-loving, affectionate towards offspring (आ f. with or scil. गो or धेनु, a cow longing for her calf), MBh.; R.; BhP.
kind, loving, tender, fond of or devoted to (loc. gen. acc. with प्रति, or comp.), MBh.; Kāv. &c.
वत्सल m. (with रस) the tender sentiment in a poem, Sāh.
a fire fed with grass (i.e. quickly burning away), L.
N. of one of Skanda's attendants, MBh.
वत्सल n. = next, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (916,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्सल a. [वत्सं लाति ला-क] 1 Child-loving, affectionate towards children or offspring; as वत्सला धेनुः माता &c. --2 Affectionate towards, fondly loving, devoted to, fond of, kind or compassionate towards; त्वद्वत्सलः, क्व स तपस्विजनस्य हंता Māl. 8. 8; 6. 14; R. 2. 69, 8. 41; so शरणागतवत्सल; दीनवत्सल &c. --लः 1 A fire fed with grass. --2 N. of Viṣṇu. --3 The sentiment of affection (वात्सल्यरस). --ला A cow fond of her calf. --लं Affection, fondness; Pt. 2. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0941-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सल त्रि० वत्सं लाति ला--क । १ स्नेहयुक्ते २ वात्सल्ये रसे पु० ३ तद्वति त्रि० ४ विष्णौ पु० विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4844,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सलः, त्रि, (वत्से पुत्त्रादिस्नेहपात्रे कामो- ऽस्यास्तीति । वत्स + “वत्सांसाभ्यां काम- बले ।” ५ । २ । ९८ । इति लच् ।) स्नेह- युक्तः । तत्पर्य्यायः । स्निग्धः २ । इत्यमरः । ३ । १ । १४ ॥ (यथा, भागवते । १ । ५ । ३० । “ज्ञानं गुह्यतमं यत्तत् साक्षात् भागवतोदितम् । अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः ॥” वत्सं लाति गृह्णातीति । ला + कः । वत्स- कामुके च ॥)
वत्सलः, पुं, (वत्स + लच् ।) शृङ्गारादिदश- रसान्तर्गतरसविशेषः । तत्पर्य्यायः । वात्सल्यम् २ । इति जटाधरः ॥ (अस्य लक्षणोदाहरणे तु रसशब्दे ज्ञातव्ये ॥ * ॥ स्कन्दानुचरविशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ६९ । “वत्सलो मधुवर्णश्च कलसोदर एव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-259-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वत्सल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वत्सलःवत्सल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वत्सलः 📚 ➤ बच्चों को प्यार करने वाला, बच्चों के प्रति स्नेहशील
संस्कृत: पर्याय: स्निग्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वत्सल 📚पुत्र या संतान के प्रति पूर्ण स्नेह से युक्त । बच्चे के प्रेम से भरा ह…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वत्सल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वत्सलः: वत्सं लाति ला + क (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬