🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:47:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वत्सल
vatsala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्नेहशील (3.1.14) स्निग्ध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वत्सल १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ वत्सला]
१. पुत्र या संतान के प्रति पूर्ण स्नेह से युक्त । बच्चे के प्रेम से भरा हुआ । जैसे,— पुत्रवत्सल पिता, पुत्रवत्सला माता ।
२. अपने से छोटों के प्रति अत्यंत स्नेहवान् या कृपालु । जैसे,—प्रजावत्सल राजा ।
वत्सल संज्ञा पुं॰
१. साहित्य में कुछ लोगों के द्वारा माना हुआ दसवाँ रस । वात्सल्य रस, जिसमें पिता या माता का अपनी संतति के प्रति रतिभाव या प्रेम प्रदर्शित होता है ।
२. घास फूस की आग (को॰) ।
३. विष्णु का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्सल mf(आ)n. child-loving, affectionate towards offspring (आ f. with or scil. गो or धेनु, a cow longing for her calf), MBh.; R.; BhP.
kind, loving, tender, fond of or devoted to (loc. gen. acc. with प्रति, or comp.), MBh.; Kāv. &c.
वत्सल m. (with रस) the tender sentiment in a poem, Sāh.
a fire fed with grass (i.e. quickly burning away), L.
N. of one of Skanda's attendants, MBh.
वत्सल n. = next, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (916,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत्सल a. [वत्सं लाति ला-क] 1 Child-loving, affectionate towards children or offspring; as वत्सला धेनुः माता &c. --2 Affectionate towards, fondly loving, devoted to, fond of, kind or compassionate towards; त्वद्वत्सलः, क्व स तपस्विजनस्य हंता Māl. 8. 8; 6. 14; R. 2. 69, 8. 41; so शरणागतवत्सल; दीनवत्सल &c. --लः 1 A fire fed with grass. --2 N. of Viṣṇu. --3 The sentiment of affection (वात्सल्यरस). --ला A cow fond of her calf. --लं Affection, fondness; Pt. 2. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0941-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सल त्रि० वत्सं लाति ला--क । १ स्नेहयुक्ते २ वात्सल्ये रसे पु० ३ तद्वति त्रि० ४ विष्णौ पु० विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4844,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत्सलः, त्रि, (वत्से पुत्त्रादिस्नेहपात्रे कामो- ऽस्यास्तीति । वत्स + “वत्सांसाभ्यां काम- बले ।” ५ । २ । ९८ । इति लच् ।) स्नेह- युक्तः । तत्पर्य्यायः । स्निग्धः २ । इत्यमरः । ३ । १ । १४ ॥ (यथा, भागवते । १ । ५ । ३० । “ज्ञानं गुह्यतमं यत्तत् साक्षात् भागवतोदितम् । अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः ॥” वत्सं लाति गृह्णातीति । ला + कः । वत्स- कामुके च ॥)
वत्सलः, पुं, (वत्स + लच् ।) शृङ्गारादिदश- रसान्तर्गतरसविशेषः । तत्पर्य्यायः । वात्सल्यम् २ । इति जटाधरः ॥ (अस्य लक्षणोदाहरणे तु रसशब्दे ज्ञातव्ये ॥ * ॥ स्कन्दानुचरविशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ६९ । “वत्सलो मधुवर्णश्च कलसोदर एव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-259-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वत्सल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें