🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:21:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्निग्ध
snigdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्नेहशील (3.1.14) वत्सल
समवयस्क साथी (2.8.12) वयस्य · सवयस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्निग्ध १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें स्नेह या तेल लगा हो । अथवा वर्तमान हो ।
२. स्नेही । अनुरक्त (को॰) ।
३. चिपचिपा । लसीला । लसदार (को॰) ।
४. शीतल । ठंढक पहुँचानेवाला (को॰) ।
५. प्रकाशयुक्त । दीप्त । चमकीला (को॰) ।
६. आर्द्र । गीला । तर (को॰) ।
७. शांत (को॰) ।
८. कृपालु ।
९. मृदु । सौम्य (को॰) ।
१०. रुचिकर । मोहक (को॰) ।
११. अविरल । सघन । सटा हुआ (को॰) ।
१२. स्थिर (को॰) ।
स्निग्ध २ संज्ञा पुं॰ लाल रेंड़ ।
२. धूप सरल या सरल नामक वृक्ष ।
३. मोम ।
४. गंधाबिरोजा ।
५. दूध पर की मलाई ।
६. सखा । मित्र (को॰) ।
७. प्रकाश । चमक आभा (को॰) ।
८. सघनता । अविरलता । निविडता (को॰) ।
९. तैल । स्नेह (को॰)
१०. गंधमार्जार (को॰) ।
स्निग्ध मुदग संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार की मूँग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्निग्ध &c. See col. 2.
स्निग्ध mfn. sticky, viscous or viscid, glutinous, unctuous, slippery, smooth, MBh.; Kāv.; Suśr. &c.
glossy, resplendent, Kālid.
oily, greasy, fat, Suśr.; Subh.
treated or cured with oily substances, Car.
adhesive, attached, affectionate, tender, friendly, attached to or fond of (loc.), Mn.; MBh. &c.
soft, mild, bland, gentle (अम् ind.), MBh.; Kāv. &c.
lovely, agreeable, charming, Kālid.; Uttarar.
thick, dense (as shade), Megh.
स्निग्ध m. a friend, L.
Pinus Longifolia, L.
the red castor-oil plant, L.
(scil. गण्डूष) a partic. mode of rinsing the mouth, MW.
स्निग्ध (अम्), n. viscidity, thickness, coarseness, W.
bees'-wax, L.
civet, L.
light, lustre, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1267,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्निग्ध a. [स्निह्-क्त] 1 Loving, affectionate, friendly, attached, tender; Māl. 5. 20. --2 Oily, unctuous, greasy, wetted with oil; उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नांजनाभे Me. 59; स्निग्धवेणीसवर्णे 18; Śi. 12. 62; Māl. 10. 4. --3 Sticky, viscid, adhesive, cohesive. --4 Glistening, shining, glossy, resplendent; कनकनिकषस्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी V. 4. 1; Me. 37; U. 1. 33, 6. 21. --5 Smooth, emollient. --6 Moist, wet. --7 Cooling. --8 Kind, soft, bland, amiable; प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः पीयमानः Me. 16. --9 Lovely, agreeable, charming; स्निग्धगंभीरनिर्घोषं R. 1. 36, Me. 64, U. 2. 14, 3. 22. --10 Thick, dense, compact; स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु (चक्रे) Me. 1. --11 Intent, fixed, steadfast (as a gaze or look). --ग्धः 1 A friend, an affectionate or friendly person; विज्ञैः स्निग्धैरुपकृतमपि द्वेष्यतां याति [] किंचित् H. 2. 190; or स स्निधोऽ कुशलान्निवारयति यः Subhāṣ.; Pt. 2. 166. --2 The red castor-oil plant. --3 A kind of pine. --ग्धं 1 Oil. --2 Bee's-wax. --3 Light, lustre. --4 Thickness, coarseness --Comp. --जनः an affectionate or friendly person, a friend; स्निग्धजनसांवभेक्तं हि दुःखं सह्यवेदनं भवति Ś. 3. --तंडुलः a kind of rice of quick growth. --दृष्टि a. looking intently or with a fixed gaze. --पत्रः --त्रा the jujube.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1152-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्निग्ध त्रि० स्निह--क्त । स्नेहयुक्ते वयस्ये २ मसृणे चिक्कणे अमरः । ३ रक्तैरण्डे ४ सरलवृक्षे च पु० राजनि० ५ भक्त- मण्डे न० ६ मेदायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5364,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्निग्धं, क्ली, (स्निह + क्तः ।) शिक्थकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
स्निग्धः, पुं, (स्निह्यति स्मेति । स्निह + अकर्म्मक- त्वात् कर्त्तरि क्तः ।) वयस्यः । इत्यमरः । २ । ८ । १२ ॥ रक्तैरण्डः । सरलवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥
स्निग्धः, त्रि, (स्निह + क्तः ।) स्नेहयुक्तः । अरूक्षः । (यथा, महाभारते । १ । १५३ । ९ । “अष्टौ दंष्ट्राः सुतीक्ष्णाग्राश्चिरस्यापातदुःसहाः देहेषु मज्जषिष्यामि स्निग्धेषु पिशितेषु च ॥”) तत्पर्य्यायः । चिक्कणम् २ मसृणम् ३ । इत्य- मरः । २ । ९ । ४६ ॥ आमृष्टम् ४ चिक्वम् ५ चक्वणम् ६ । इति वैश्यवर्गे शब्दरत्नावली ॥ “स्निग्धन्तु वत्सलो वत्सः स्नेहयुक्तजने भवेत् ।” इति च विशेष्यनिघ्नवर्गे शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-456-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्निग्ध" आता है (23)
मेदुर चिकना । स्निग्धसोमाल कोमल । नरम । मुलायम । स्निग्ध । चिक्वणतगर एक प्रकार का पेड़ जो अफगानिस्तान, कश्मीर, भूटान और कोंकण देश में नदियो…तिल प्रति वर्ष बोया जानेवाला हाथ डेढ़ हाथ ऊँचा एक पौधा जिसकी खेती संसार के…मीन मछलीवंशक अगर नामक गंधद्रव्य । अगुरुकंकुष्ठ एक प्रकार की पहाड़ी मिट्टी । विशेष—भावप्रकाश के अनुसार यह हिमालय के शि…स्त्यान घनागंधतृण एक प्रकार की सुगंधित घास जो वैद्यक में कुछ तिक्त, सुगंधित, रसायन, स्नि…द्रोणीलवण एक प्रकार का लवण जो कर्णाटक देश के आसपास होता है । इसे बिरिया लोन भी क…अनंतमूल एक पौधा या बेल जो सारे भारतवर्ष में होती है और ओषधि के काम आती है । वि…बादाम मझोले आकार का एक प्रकार का वृक्ष और उसका फल । विशेष—यह वृक्ष पश्चिमी ए…सृप्त सरका हुआ । फिसला हुआदही खटाई के द्वारा जमाया हुआ दूध । वह दूध जो खटाई पड़ जाने के कारण जमकर जम…फिर इस सोने या चाँदी में मिले हुए पारे को स्वेदनविधि से भाप के रूप में अलग…चीनी या दानेदार सफेद रंग का एक प्रसिद्ध मीठा पदार्थ जो चूर्ण रुप में होता ह…मकोय एक प्रकार का क्षुप जिसके पत्ते गोलाई लिए लंबोतरे होते हैं और जिसमें सफ…सेमल पत्ते झाड़नेवाला एक बहुत बड़ा पेड़ जिसमें बड़े आकार और मोटे दलों के ला…चिकना जो छूने में खुरदार न हो । जो ऊबड़ खाबड़ न हो । जिसपर उँगली फेरने से कह…धनिया एक छोटा पौधा जिसके सुगंधित फल मसाले के काम में आते हैं । विशेष—यह पौधा…पपीता एक प्रसिद्ध वृक्ष जो बहुधा बगीचों में लगाया जाता है । पपैया । अंडखरबूज…बिदारीकंद एक प्रकार का कंद जिसकी बेल के पत्ते अरुई के पत्ते के समान होते हैं । ब…विशेष—वीर्य की चंरम धातु भी कहते हैं । यह स्त्रीप्रसंग के समय अथवा रोग आदि के कारण…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬