🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:34:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चिक्कण
cikkaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिक्कण १ वि॰ [सं॰] चिकना ।
चिक्कण २ संज्ञा पुं॰
१. सुपारी का पेड़ या फल ।
२. हड़ । हर्रे ।
३. आयुर्वेद में पाक या आँच की तीन अवस्थाओं में से एक । कुछ तेज आँच ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिक्कण mf(आ)n. smooth, slippery, unctuous, MBh. xii, 6854; xiv, 1416; Suśr.; Śak.
(अति-, ‘very smooth’), KātyŚr. xxvi, 1, 4, Sch.
चिक्कण m. the betel-nut tree, L.
चिक्कण n. any smooth liquid, gum, VarBṛ. iii, 7, Sch.
the betel-nut, L.
चिक्कण f(आ, ई). id., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (395,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिक्कण a. (णा or णी f.) [चिक्क्-क्विप् चिक्, तं कणति, कण्--शब्दे अच् Tv.] 1 Smooth, glossy. --2 Slippery. --3 Bland. --4 Unctuous, greasy; लघु परित्रायतामेनां भवान् मा कस्यापि तपस्विन इंगुदीतैलचिक्कणशीर्षस्य हस्ते पतिष्यति Ś. 2. --णः The betel-nut tree. --णा An excellent cow. --णं A betel-nut.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0492-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिक्कण पु० चिक्क--क्विप् चिक् तं कणति कण--शब्दे अच् । १ गुवाकवृक्षे । २ तत्फले न० राजनि० । ३ मसृणे स्निग्धे (चिकण) त्रि० । शब्दमा० ४ चिक्वणगुणवत्याम् उत्तमायां गवि स्त्री । अमरः “कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः” भा० शा० १८४ अ० । गौरा० ङीष् । पूगवृक्षे हरीतक्या० तत्फले च स्त्री राजनि० । [] अस्य कन्थान्त तत्पुरुषं क्लीवता चिहणा० आद्युदात्तता च चिक्कणकन्थम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2929-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिक्कणं, त्रि, (चित्यते ज्ञायते इति । चित् + “चितेः कणः कश्च ।” उणां । ४ । १७६ । इति कर्म्मणि कणः कश्चान्तादेशः । बाहुलकाद- गुणः ।) स्निग्धव्यञ्जनादि (स्निग्धत्वमसृणत्वादि- गुणवद्वस्तु ।) इत्यमरः । २ । ९ । ४६ ॥ चिक्णा इति भाषा ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १८४ । ३४ । “कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु- दारुणः ॥”)
चिक्कणः, पुं, (चिक्कणं स्निग्धगुणं विद्यतेऽस्य । अच् ।) पूगवृक्षः । तत्फले क्ली । इति राज- निर्घण्टः ॥ (औषधपाकस्यावस्थाविशेषो यथा, “पाकस्तु त्रिविधो मन्दश्चिक्कणः खरचिक्कणः ॥” इति वाभटे कल्पस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-446-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चिक्कण" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬