🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:16:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वंशक
vaṃśaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वंशक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अगर नामक गंधद्रव्य । अगुरु ।
२. एक प्रकार की मछली ।
३. एक प्रकार का गन्ना या ईख । विशेष—वैद्यक में इसे शीतल, मघुर, स्निग्ध, पुष्टिकारक, सारक, वृष्य और कफनाशक लिखा है । इसके रस का स्वाद कुछ खारी- पन लिए भारी होता है । इसे 'कड़ऊख' कहते हैं ।
४. बाँस की गाँठ या संधि (को॰) ।
५. छोटी जाति का बाँस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वंशक m. a kind of large sugarcane, Suśr.
a tubular bone, R. (B.), Sch.
a small fish, Cynoglossus Lingua, L.
N. of a prince, VP.
वंशक n. Agallochum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (910,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वंशकः 1 A kind of sugarcane. --2 The joint in a bamboo. --3 A kind of fish. --कं Aloe-wood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0937-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वंशक पु० वंश इव कायति कै--क । (सोमशाडा) १ इक्षुभेदे रत्नमा० २ मत्स्यभेदे (राउत) शब्दमा० । ३ अगुरुचन्दने न० हारा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4837,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वंशकं, क्ली, (वंश इव कायतीति । कै + कः । अगुरु । इति हारावली । १०४ ॥
वंशकः, क्ली, (वंश इव प्रतिकृतिः । “इवे प्रति- कृतौ ।” ५ । ३ । ९६ । इति कन् ।) मत्स्यविशेषः । इति शब्दमाला ॥ वाँशपातामाछ इतिभाषा ॥ इक्षुविशेषः । इति रत्नमाला ॥ वाँशाइ इति सामशाडा इति च भाषा ॥ अस्य गुणाः । “वंशकस्त्वनभिष्यन्दी लघुर्द्दोषत्रयापहः ॥” इति राजवल्लभः ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ४५ । “पौण्ड्रको भीरुकश्चैव वंशकः शतपोरकः ॥” “अविदाही गुरुर्वृष्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तया । आभ्यां तुल्यगुणः किञ्चित् सक्षारो वंशको मतः ॥”) (ह्रस्वो वंशः । “संज्ञायां कन् ।” ५ । ३ । ८७ । इति कन् । क्षुद्रवशः । इति सिद्धान्त- कौमुदी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-240-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें