🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:32:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वपनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वपनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वपनीय

अर्थ: बीज बोना, बोना, अन्नादि काटना, केश काटना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: बीजसन्ताने गर्भाधाने छेदने बीजतन्तुसन्ताने मुण्डबीजोप्त्योः वपने घर्षणे तन्तुनिर्माणे च

अंग्रेज़ी: to sow,to plant,to chop

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वपनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वप् + अनीयर्
  2. वपनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वप् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वपनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावपनीयःवपनीयौवपनीयाः
द्वितीयावपनीयम्वपनीयौवपनीयान्
तृतीयावपनीयेनवपनीयाभ्याम्वपनीयैः
चतुर्थीवपनीयायवपनीयाभ्याम्वपनीयेभ्यः
पञ्चमीवपनीयात् / वपनीयाद्वपनीयाभ्याम्वपनीयेभ्यः
षष्ठीवपनीयस्यवपनीययोःवपनीयानाम्
सप्तमीवपनीयेवपनीययोःवपनीयेषु
सम्बोधनहे वपनीयहे वपनीयौहे वपनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वप् (भ्वादिगण) · अर्थ: बीज बोना, बोना, अन्नादि काटना, केश काटना (बीजसन्ताने गर्भाधाने छेदने बीजतन्तुसन्ताने मुण्डबीजोप्त्योः वपने घर्षणे तन्तुनिर्माणे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवपतिवपतःवपन्ति
मध्यमवपसिवपथःवपथ
उत्तमवपामिवपावःवपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वपति · लट् (आत्मने.): वपते · लिट्: उवाप · लिट् (आत्मने.): ऊपे · लुट्: वप्ता · लुट् (आत्मने.): वप्ता · लृट्: वप्स्यति · लृट् (आत्मने.): वप्स्यते · लोट्: वपतात् · लोट् (आत्मने.): वपताम् · लङ्: अवपत् · लङ् (आत्मने.): अवपत · विधिलिङ्: वपेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वपेत · आशीर्लिङ्: उप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वप्सीष्ट · लुङ्: अवाप्सीत् · लुङ् (आत्मने.): अवप्त · लृङ्: अवप्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवप्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वपन · ण्वुल्: वापकः · तृच्: वप्ता · ण्यत्: वाप्यः · तव्य: वप्तव्यः · अनीयर्: वपनीयः · क्त: उप्तः · क्तवतु: उप्तवान् · शतृ: वपन् · स्य-शतृ: वप्स्यन् · शानच्: वपमानः · क्त्वा: उप्त्वा · ल्यप्: प्रोप्य · तुमुन्: वप्तुम् · णमुल्: वापम् · घञ्: वापः · क्तिन्: उप्ति · क्वसु: ऊपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वपनीय
वपनीय
vapanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वपनीय वि॰ [सं॰]
१. बोने योग्य ।
२. वपन के योग्य । मूँड़ने लायक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वपनीय See केश-व्˚.
2. वपनीय mfn. to be scattered or sown (n. impers.), Kull. on Mn. ix, 41.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (919,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वपनीयवपनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वप् + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: वपनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वप् + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वपनीय 📚 ➤ बीज बोना, बोना, अन्नादि काटना, केश काटना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: बीजसन्ताने गर्भाधाने छेदने बीजतन्तुसन्ताने मुण्डबीजोप्त्योः वपने घर्षणे तन्तुनिर्माणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वपनीय 📚बोने योग्य🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वपनीय: वप् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें