🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:32:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वमन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वमन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वमन

अर्थ: गांजा

व्युत्पत्ति: वम् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वमन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वमन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावमनःवमनौवमनाः
द्वितीयावमनम्वमनौवमनान्
तृतीयावमनेनवमनाभ्याम्वमनैः
चतुर्थीवमनायवमनाभ्याम्वमनेभ्यः
पञ्चमीवमनात् / वमनाद्वमनाभ्याम्वमनेभ्यः
षष्ठीवमनस्यवमनयोःवमनानाम्
सप्तमीवमनेवमनयोःवमनेषु
सम्बोधनहे वमनहे वमनौहे वमनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वमन
वमन
vamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वमन ।
३. वेग से वाहर निकला हुआ तरल पद्रर्थ ।
४. वमन की हुई वस्तु । कै ।
५. थूक । कफ ।
६. डकार । खट्टी डकार ।
७. बाढ़ । अत्रधिक्य ।
८. घोर शब्द । तुमुल शब्द । घरघराहट ।
९. किसी के विरुद्ध बहुत दिनों से मन में रखी हुई बात को एकबारगी कहना । जैसे, उनकी बातें सुनकर न रह गया, मैने भी अइपने हृदय का उद्गगार खूब निकाला । यौ॰—उद्गगारचूडक—एक पक्षी ।
वमन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कै करना । उलटी करना । छर्दन ।
२. वमन किया हुआ पदार्थ ।
३. आहुति ।
४. पीड़ा ।
५. भाँग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वमन m. hemp, L.
pl. N. of a people, MārkP.
वमन n. the act of vomiting or ejecting from the mouth, Suśr.
emitting, emission, Kālid.
‘causing vomiting’, an emetic, Kathās.; Suśr. &c.
offering oblations to fire, L.
pain, paining, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (920,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वमनं [वम्-ल्युट्] 1 Ejecting, vomiting. --2 Drawing out, taking or getting out; as in स्वर्गाभिष्यंदवमनं R. 15. 29; Ku. 6. 37. --3 An emetic. --4 Offering oblations. --5 Pain. --नः Hemp. --नी A leech.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0944-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वमन न० वम ल्युट् । १ मर्दने २ छर्दने मेदि० ३ आहुतौ विश्वः ४ निःसारणे च “स्वर्गाभिष्यन्दवमनम्” कुमारः । ५ शरो पु० । ६ जलौकायां स्त्री राजनि० गौरा० ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4847,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वमनं, क्ली, (वम् + भावे ल्युट् ।) छर्द्दनम् । (यथा, सुश्रुते । १ । १२ । “मधुराम्लौ रसौ वापि वमनाय प्रदापयेत् ॥” वमनद्रव्यमपि । यथा, कथासरित्सागरे ६४ । १७ । [] “स दत्त्वा वमनं कृच्छ्रात् मृतकल्पमजी- वयत् ॥”) अर्द्दनम् । इति मेदिनी । ने, १२३ ॥ आहुतिः । इति विश्वः ॥ (आहरणम् । यथा, रघुः । १५ । २९ । “या सौराज्यप्रकाशाभिर्बभौ पौरविभूतिभिः । स्वर्गाभिष्यन्दवमनं कृत्वेवोपनिवेशिता ॥” * ॥ अथ वमनकल्पीयविधिः । “वमने मदनं श्रेष्ठं त्रिवृन्मूलं विरेचने । नित्यमन्यस्य तु व्याधि विशेषेण विशिष्टता ॥ फलानि तानि पाण्डूनि न चातिहरितान्यपि । आदायाह्रि प्रशस्तर्क्षे मध्ये ग्रीष्मवसन्तयोः ॥ प्रमृज्य कुशमुत्तोल्यां क्षिप्त्वा वद्ध्वा प्रलेपयेत् । गोमयेनानुमुत्तोलीं धान्यमध्ये निधापयेत् ॥ मृदुभूतानि मध्विष्टगन्धानि कुशवेष्टनात् । निष्कृष्य निर्गतेऽष्टाहे शोषयेत्तान्यथातपे ॥ तेषां ततः सुशुष्काणामुद्धृत्य फलपिप्पलीः । दधिमध्वाज्यपललैर्मृदित्वा शोषयेत् पुनः ॥ ततः सुगुप्तं संस्थाप्य कार्य्यकाले प्रयोजयेत् । अथादाय ततो मात्रां जर्ज्जरीकृत्य वासयेत् ॥ शर्व्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले । कर्व्वुदारस्य विम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा ॥ शणपुष्प्याः सदा पुष्प्याः प्रत्यक्पुष्प्युदकेऽथवा । ततः पिबेत् कषायं तं प्रातर्मुदितगालितम् ॥ सूत्रोदितेन विधिना साधु तेन तथा वमेत् । श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायगुल्भान्तर्व्विद्रधीषु च ॥” “पित्ते कफस्थानगते जीमूतादिजलेन तत् । हृद्दाहेऽधोऽस्रपित्ते च क्षीरं तत्पिप्पली शृतम् ॥ क्षैरेयीं वा कफच्छर्दिप्रसेकतमकेषु च । दध्युत्तरं वा दधि वा तत्स्रुतक्षीरसम्भवम् ॥ फलादिक्वाथकल्काभ्यां सिद्धं तत् सिद्धदुग्ध- जम् । सर्पिः कफाभिभूतेऽग्नौ शुष्यद्देहे च वा मतम् ॥” “वत्सकादिप्रतीवापः कषायः फलमज्जजः । निम्बार्कान्यतरक्वाथसमायुक्तो नियच्छति ॥ बद्धमूलानपि व्याधीन् सर्व्वान् सन्तर्पणोद्भवान् । वाटपुष्पफलश्लक्ष्णचूर्णैर्म्माल्यं सुरूक्षितम् ॥ वमेन्मण्ड वसादीनां तृप्तो जिघ्रन् सुखं सुखी ॥” “इक्ष्वाकुर्व्वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे । फलपुष्पविहीनस्य प्रवालैस्तस्य साधितम् । पित्तश्लेष्मज्वरे क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत् ॥” “सक्तुभिर्व्वा पिबेन्मन्थं तुम्बीस्वरसभावितैः । कफोद्भवे ज्वरे कासे गलरोगेष्वरोचके ॥ गुल्मे ज्वरे प्रसक्ते च कल्कं मांसरसैः पिबेत् । नरः साधु वमत्येवं न च दौर्ब्बल्यमश्नुते ॥” “जीवकर्षभकौवीरा कपिकच्छूः शतावरी । काकोलीश्रावणी मेदा महामेदा मधूलिका ॥ तद्रजोभिः पृथग्लेहा धामार्गवरजोऽन्विताः । कासे हृदयदाहे च शस्ता मधुसिताहृताः ॥” “सर्षपाणां मधूकानां तोयेन लवणस्य वा । पाययेत् कौटजं बीजं युक्तं कृशरयाथवा ॥ [] सप्ताहं वार्कदुग्धाक्तं तच्चूर्णं पाययेत् पृथक् । फलजीमूतकेक्ष्वाकु जीवन्तीजीवकोदनैः ॥ वमनौषधमुख्यानामिति कल्पदिगीरिता । बीजेनानेन मतिमानन्यान्यपि च कल्पयेत् ॥” इति वाभटे कल्पस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
वमनः, पुं, (वमतीव शुक्लवर्णमिति । वम् + ल्युः ।) शणः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-267-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वमन" आता है (41)
छर्द उलटी । कै । वमनवमथु वमनवांत वमन । कैछर्दन वमन । कै करनाछर्दि वमन । कै । उलटीअलंबुष वमन । उल्टी । कैउद्धान उगला हुआ । वमन किया हुआउद्वांत वमन । कैवांति वमन । वांत । कैछर्दिका वमनपंचकर्म चिकित्सा की पाँच क्रियाएँ । वमन, विरेचन, नस्य, निरूहवस्ति और अनुवस्ति …विच्छर्दन कै । वमनविच्छर्दिका वमन । कैउलटी वमन । कैओकाई वमन । कैहलूक उतना पदार्थ जितना एक बार वमन में मुँह से निकलेउकलाई कै । उलटी । वमन । मचलीउबांत पु † संज्ञा स्त्री॰ उलटी । वमन । कैहुलकी कै । वमन । उलटीब्योंची ‡ संज्ञा स्त्री॰ उल्टी । वमन । कैऊर्द्ध्वशोधन वमन । कैअम्ल जिह्वा से अनुभूत होनेवाला छः रसों में से एक । भटाईपित्त एक तरल पदार्थ जो शरीर के अंतर्गत यकृत में बनता है । इसका रंग नीलापन लि…उद्वान अग्निस्थान । चूल्हाप्रस्थ पहाड़ के ऊपर की चौरस भूमि । अधि- त्यका । टेबुललैंडउदावर्त गुदा का एक रोग जिसमें काँच निकल आती है ओर मलमृत्र रुक जाता है । दुदाग्…प्रच्छर्द्दन साँस की वायु को नाक के रास्ते बाहर निकालना । रेचनमध्यस्थल ॰ पुं॰अम्लपित्त रोगविशेष जिसमें जो कुछ भोजन किया जाता है सब पित्त के दोष से खट्टा हो ज…रद्द जो काट या छाँट दिया गया होनीम पत्ती झाड़नेवाला एक प्रसिद्ध पेड़ जिसके सब अंग कड़वे होते हैं । निंब ।…उछार पु स्त्री॰ पुं॰ सहसा ऊपर उठने की क्रिया । उछालउछाल सहसा ऊपर उठने की क्रियागोरख दे॰ 'गोरखनाथ'रसौत एक प्रकार का प्रसिद्ध औषध विशेष— यह दारुहल्दी का जड़ और लकड़ी को पानी …मुलेठी घुँघची या गुंजा नाम की लता की जड़ जो औषध के काम में आती है । जेठी मधु …उद्गगति ऊपर की ओर जाना । आरोहफिटकिरी एक मिश्र खनिज पदार्थ जो सलफेट आफ पोटाश और सलफेट आफ अलुमीनियग के मिलकर …उद्गिगरण उगलना । बाहर निकलनाश्रृतशीत औटाया हुआ पानी जो प्रायः ज्वर के रोगियों को दिया जाता है और वैद्यक के …हृदुत्कलेद हृदुत्क्लेश संज्ञा पुं॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वमनवमन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वमन 📚 ➤ गांजा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वमन 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वमन: वम् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें