🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वमन
vamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वमन ।
३. वेग से वाहर निकला हुआ तरल पद्रर्थ ।
४. वमन की हुई वस्तु । कै ।
५. थूक । कफ ।
६. डकार । खट्टी डकार ।
७. बाढ़ । अत्रधिक्य ।
८. घोर शब्द । तुमुल शब्द । घरघराहट ।
९. किसी के विरुद्ध बहुत दिनों से मन में रखी हुई बात को एकबारगी कहना । जैसे, उनकी बातें सुनकर न रह गया, मैने भी अइपने हृदय का उद्गगार खूब निकाला । यौ॰—उद्गगारचूडक—एक पक्षी ।
वमन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कै करना । उलटी करना । छर्दन ।
२. वमन किया हुआ पदार्थ ।
३. आहुति ।
४. पीड़ा ।
५. भाँग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वमन m. hemp, L.
pl. N. of a people, MārkP.
वमन n. the act of vomiting or ejecting from the mouth, Suśr.
emitting, emission, Kālid.
‘causing vomiting’, an emetic, Kathās.; Suśr. &c.
offering oblations to fire, L.
pain, paining, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (920,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वमनं [वम्-ल्युट्] 1 Ejecting, vomiting. --2 Drawing out, taking or getting out; as in स्वर्गाभिष्यंदवमनं R. 15. 29; Ku. 6. 37. --3 An emetic. --4 Offering oblations. --5 Pain. --नः Hemp. --नी A leech.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0944-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वमन न० वम ल्युट् । १ मर्दने २ छर्दने मेदि० ३ आहुतौ विश्वः ४ निःसारणे च “स्वर्गाभिष्यन्दवमनम्” कुमारः । ५ शरो पु० । ६ जलौकायां स्त्री राजनि० गौरा० ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4847,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वमनं, क्ली, (वम् + भावे ल्युट् ।) छर्द्दनम् । (यथा, सुश्रुते । १ । १२ । “मधुराम्लौ रसौ वापि वमनाय प्रदापयेत् ॥” वमनद्रव्यमपि । यथा, कथासरित्सागरे ६४ । १७ । [] “स दत्त्वा वमनं कृच्छ्रात् मृतकल्पमजी- वयत् ॥”) अर्द्दनम् । इति मेदिनी । ने, १२३ ॥ आहुतिः । इति विश्वः ॥ (आहरणम् । यथा, रघुः । १५ । २९ । “या सौराज्यप्रकाशाभिर्बभौ पौरविभूतिभिः । स्वर्गाभिष्यन्दवमनं कृत्वेवोपनिवेशिता ॥” * ॥ अथ वमनकल्पीयविधिः । “वमने मदनं श्रेष्ठं त्रिवृन्मूलं विरेचने । नित्यमन्यस्य तु व्याधि विशेषेण विशिष्टता ॥ फलानि तानि पाण्डूनि न चातिहरितान्यपि । आदायाह्रि प्रशस्तर्क्षे मध्ये ग्रीष्मवसन्तयोः ॥ प्रमृज्य कुशमुत्तोल्यां क्षिप्त्वा वद्ध्वा प्रलेपयेत् । गोमयेनानुमुत्तोलीं धान्यमध्ये निधापयेत् ॥ मृदुभूतानि मध्विष्टगन्धानि कुशवेष्टनात् । निष्कृष्य निर्गतेऽष्टाहे शोषयेत्तान्यथातपे ॥ तेषां ततः सुशुष्काणामुद्धृत्य फलपिप्पलीः । दधिमध्वाज्यपललैर्मृदित्वा शोषयेत् पुनः ॥ ततः सुगुप्तं संस्थाप्य कार्य्यकाले प्रयोजयेत् । अथादाय ततो मात्रां जर्ज्जरीकृत्य वासयेत् ॥ शर्व्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले । कर्व्वुदारस्य विम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा ॥ शणपुष्प्याः सदा पुष्प्याः प्रत्यक्पुष्प्युदकेऽथवा । ततः पिबेत् कषायं तं प्रातर्मुदितगालितम् ॥ सूत्रोदितेन विधिना साधु तेन तथा वमेत् । श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायगुल्भान्तर्व्विद्रधीषु च ॥” “पित्ते कफस्थानगते जीमूतादिजलेन तत् । हृद्दाहेऽधोऽस्रपित्ते च क्षीरं तत्पिप्पली शृतम् ॥ क्षैरेयीं वा कफच्छर्दिप्रसेकतमकेषु च । दध्युत्तरं वा दधि वा तत्स्रुतक्षीरसम्भवम् ॥ फलादिक्वाथकल्काभ्यां सिद्धं तत् सिद्धदुग्ध- जम् । सर्पिः कफाभिभूतेऽग्नौ शुष्यद्देहे च वा मतम् ॥” “वत्सकादिप्रतीवापः कषायः फलमज्जजः । निम्बार्कान्यतरक्वाथसमायुक्तो नियच्छति ॥ बद्धमूलानपि व्याधीन् सर्व्वान् सन्तर्पणोद्भवान् । वाटपुष्पफलश्लक्ष्णचूर्णैर्म्माल्यं सुरूक्षितम् ॥ वमेन्मण्ड वसादीनां तृप्तो जिघ्रन् सुखं सुखी ॥” “इक्ष्वाकुर्व्वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे । फलपुष्पविहीनस्य प्रवालैस्तस्य साधितम् । पित्तश्लेष्मज्वरे क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत् ॥” “सक्तुभिर्व्वा पिबेन्मन्थं तुम्बीस्वरसभावितैः । कफोद्भवे ज्वरे कासे गलरोगेष्वरोचके ॥ गुल्मे ज्वरे प्रसक्ते च कल्कं मांसरसैः पिबेत् । नरः साधु वमत्येवं न च दौर्ब्बल्यमश्नुते ॥” “जीवकर्षभकौवीरा कपिकच्छूः शतावरी । काकोलीश्रावणी मेदा महामेदा मधूलिका ॥ तद्रजोभिः पृथग्लेहा धामार्गवरजोऽन्विताः । कासे हृदयदाहे च शस्ता मधुसिताहृताः ॥” “सर्षपाणां मधूकानां तोयेन लवणस्य वा । पाययेत् कौटजं बीजं युक्तं कृशरयाथवा ॥ [] सप्ताहं वार्कदुग्धाक्तं तच्चूर्णं पाययेत् पृथक् । फलजीमूतकेक्ष्वाकु जीवन्तीजीवकोदनैः ॥ वमनौषधमुख्यानामिति कल्पदिगीरिता । बीजेनानेन मतिमानन्यान्यपि च कल्पयेत् ॥” इति वाभटे कल्पस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
वमनः, पुं, (वमतीव शुक्लवर्णमिति । वम् + ल्युः ।) शणः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-267-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वमन" आता है (41)
छर्द उलटी । कै । वमनवमथु वमनवांत वमन । कैछर्दन वमन । कै करनाछर्दि वमन । कै । उलटीअलंबुष वमन । उल्टी । कैउद्धान उगला हुआ । वमन किया हुआउद्वांत वमन । कैवांति वमन । वांत । कैछर्दिका वमनपंचकर्म चिकित्सा की पाँच क्रियाएँ । वमन, विरेचन, नस्य, निरूहवस्ति और अनुवस्ति …विच्छर्दन कै । वमनविच्छर्दिका वमन । कैउलटी वमन । कैओकाई वमन । कैहलूक उतना पदार्थ जितना एक बार वमन में मुँह से निकलेउकलाई कै । उलटी । वमन । मचलीउबांत पु † संज्ञा स्त्री॰ उलटी । वमन । कैहुलकी कै । वमन । उलटीब्योंची ‡ संज्ञा स्त्री॰ उल्टी । वमन । कैऊर्द्ध्वशोधन वमन । कैअम्ल जिह्वा से अनुभूत होनेवाला छः रसों में से एक । भटाईपित्त एक तरल पदार्थ जो शरीर के अंतर्गत यकृत में बनता है । इसका रंग नीलापन लि…उद्वान अग्निस्थान । चूल्हाप्रस्थ पहाड़ के ऊपर की चौरस भूमि । अधि- त्यका । टेबुललैंडउदावर्त गुदा का एक रोग जिसमें काँच निकल आती है ओर मलमृत्र रुक जाता है । दुदाग्…प्रच्छर्द्दन साँस की वायु को नाक के रास्ते बाहर निकालना । रेचनमध्यस्थल ॰ पुं॰अम्लपित्त रोगविशेष जिसमें जो कुछ भोजन किया जाता है सब पित्त के दोष से खट्टा हो ज…रद्द जो काट या छाँट दिया गया होनीम पत्ती झाड़नेवाला एक प्रसिद्ध पेड़ जिसके सब अंग कड़वे होते हैं । निंब ।…उछार पु स्त्री॰ पुं॰ सहसा ऊपर उठने की क्रिया । उछालउछाल सहसा ऊपर उठने की क्रियागोरख दे॰ 'गोरखनाथ'रसौत एक प्रकार का प्रसिद्ध औषध विशेष— यह दारुहल्दी का जड़ और लकड़ी को पानी …मुलेठी घुँघची या गुंजा नाम की लता की जड़ जो औषध के काम में आती है । जेठी मधु …उद्गगति ऊपर की ओर जाना । आरोहफिटकिरी एक मिश्र खनिज पदार्थ जो सलफेट आफ पोटाश और सलफेट आफ अलुमीनियग के मिलकर …उद्गिगरण उगलना । बाहर निकलनाश्रृतशीत औटाया हुआ पानी जो प्रायः ज्वर के रोगियों को दिया जाता है और वैद्यक के …हृदुत्कलेद हृदुत्क्लेश संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें