🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:28:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अलंबुष
alaṃbuṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलंबुष संज्ञा पुं॰ [सं॰ अलम्बुषा]
१. वमन । उल्टी । कै ।
२. कौरवों का सहायक एक राक्षस जिसे भीम के पुत्र घटोत्कच ने मारा था ।
३. प्रहस्त नाम का रावण का एक मंत्री [को॰] ।
४. हथेली जिसकी ऊँगलियाँ फैलाई गई हों (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलम्बुष m. the palm of the hand with the fingers extended, L.
N. of a plant, L.
of a Rākṣasa, MBh. vii, 4065 and 4072
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (94,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलंबुषः 1 Vomiting. --2 The palm of the hand with the fingers extended. --3 Prahasta, the minister of Rāvaṇa. --4 A demon killed by Ghaṭotkacha. --षा 1 N. of a nymph or of a class of nymphs. --2 A kind of plant (लज्जालु). --3 A barrier, a line of water drawn to prevent entrance ( अन्याप्रवेशार्थं दत्ता जलरेखा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0173-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलम्बुष पु० अलं पुष्णाति पुष--क पृ० पस्य बः । १ वमने छर्द्दने । २ प्रहस्ते रावणमन्त्रिराक्षसे ३ घटोत्कचहते राक्षसभेदे च “अलम्बुषं तथा युद्धे विचरन्तमभीत- वत् । हैडम्बिः प्रययौ तूर्ण्णम्” इत्युपक्रम्य “रिपुं निह त्याभिननन्द वै तदा ह्यलम्बुषं पक्वमलम्बुषं यथा” भा० द्रो० प० । अलम्बुषनामानौ च द्वौ राक्षसौ कुरुक्षेत्रयुद्धे समागतौ अयमेको घटोत्कचेन निहतः भी० प० अपरोपि निहतः इत्यविरोधः । ४ अप्सरोभेदे तच्छब्दे विवृतिः । ५ मुण्डीर्य्याम् मेदि० ६ लज्जालु लतायाम् ७ अन्याप्रवेशार्थं दत्तजलरेखायाञ्च स्त्री राज० । तस्याः फलम् अण् लुप् तत्फले न० । “ह्यलम्बुषं पक्वमलम्बुषं यथा” भा० द्रो० प० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलम्बुषः, पुं, (अलं पुष्णाति, पुष + क, पृषोदरा- दित्वात् पस्य बः ।) प्रहस्तः । वमनं । राक्षस- विशेषः ॥ इति मेदिनी ॥ (कुरुक्षेत्रयुद्धे कौरवाणां सहायः स्वनामख्यातो राक्षसः । “सात्यकिश्चापि संक्रुद्धो राक्षसं क्रूरमाहवे । अलम्बुषं शरैर्घोरैर्विव्याध बलिनां बली” ॥ इति महाभारते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-119-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें