🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:44:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अलंबुषा
alaṃbuṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलंबुषा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अलम्बुषा]
१. मुंडी । गोरखमुंडी ।
२. स्वर्ग की एक अप्सरा ।
३. दूसरे का प्रवेश रोकने के लिये खींची हुई रेखा । गड़ारी । मंडल । विशेष—इसका व्यवहार अधिकतर भोजन को छुवाछूत से बचाने के लिये होता है ।
४. लज्जावंती । छुई मई । लजालू पौधा । उ॰ —नव अलंबुषा की ब्रीड़ा सी खुल जाती फिर जा मुंदसी ।—कामायनी, पृ॰ २६३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलम्बुषा f. a barrier, a line or anything not to be crossed, L.
a sort of sensitive plant, Bhpr.
N. of an Apsaras, MBh. ix, 2931 seqq.; Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (94,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलम्बुषा, स्त्री, (अलं पुष्णाति, पुष + क, पस्य बः, ततः स्त्रियां टाप् ।) मुण्डीरी । स्वर्गवेश्याभेदः । इति मेदिनी ॥ (“अलम्बुषा मिश्रकेशी पुण्डरीका तिलोत्तमा । सुरूपा लक्षणा क्षेमा तथा रम्भा मनोरमा” ॥ इति महाभारते ।) अन्यप्रवेशवारणार्थदत्तरे- खादिः ॥ लज्जालुभेदः । तत्पर्य्यायः । खरत्वक् २ मेदः ३ गला ४ । अस्या गुणाः । लघुत्वं । स्वादुत्वं । कृमिपित्तकफनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (भावप्राकाशश्च ॥ “अलम्बुषा गोक्षुरकं त्रिफला नागरा मृताः । यथोत्तरं भागवृद्ध्या श्यामाचूर्णन्तु तत्समं ॥ पिवेन्मस्तुसुरातक्रकाञ्जिकोष्णोदकेन वा । पीतं जयत्यामवातं सशोथं वातशोणितं ॥ त्रिकजानूरुसन्धिस्थं ज्वरारोचकनाशनं । पथ्याक्षधात्र्यस्त्रिफला भागवृद्धावयं क्रमः” ॥ * ॥ अलम्बुषाद्यं चूर्णम् ॥ * ॥ इति वैद्यकचक्रपाणि- संग्रहः ॥ “अलम्बुषा गोक्षुरकं मूलं वरुणकस्य च । गुडूची नागरञ्चेति समभागानि कारयेत् ॥ [] तल्लक्षणानि “स्यात् स्मृतिभ्रान्तिसन्देहैस्तदङ्कालङ्कृतित्रयं” । १२० “हेतोहतुमता सार्द्ध वर्णनं हेतुरुच्यते । हेतुर्हेतुमतोरैक्यवर्णनं हेतुरुच्यते” । १२१ “शुद्धापह्नुतिरन्यस्यारोपार्थो धर्म्मनिह्नवः । स एव युक्तिपूर्व्वश्चेदुच्यते हेत्वपह्नुतिः” । १२२ काञ्जिकेन तु तत्पेयं विडालपदमात्रकं । आमवाते प्रवृद्धे च योगोऽयममृतोपमः ॥ * ॥ अपरालम्बुषाद्यं चूर्णं ॥ * ॥ इति च भावप्रकाशे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-119-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें