🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:11:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रस्थ
prastha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पर्वत का समतल भाग (पठार) (2.3.5) स्नु · सानु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रस्थ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पहाड़ के ऊपर की चौरस भूमि । अधि- त्यका । टेबुललैंड ।
२. वह मैदान जो बराबर या समतल हो ।
३. प्राचीन काल का एक मान । विशेष—यह दो प्रकार का होता था, एक तौलने का, दूसरा मापने का । इसके मान में मतभेद है, कोई चार कुडव का प्रस्थ मानते हैं कोई दो शराब का । बहुतों के मत से एक आढ़क का चतुर्थांश प्रस्थ होता है । वमन, विरेचन और शोणितमोक्षण में साढ़े तेरह पल का प्रस्थ माना जाता है । कुछ लोग इसे छह पल का और कुछ लोग द्रोण का षोडशांश मानते हैं ।
४. पहाड़ों का ऊँचा किनारा ।
५. वह भाग जो ऊपर बहुत उठा हो ।
६. विस्तार ।
७. कोई जो एक जो एक प्रस्थ मान की हो [को॰] ।
प्रस्थ २ वि॰
१. जानेवाला । यात्रा करनेवाला ।
२. फैलानेवाला ।
३. प्रकृष्ट रूप से स्थित । दृढ़ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-स्थ mfn. going on a march or journey, going to or abiding in (cf. वन-प्र्˚)
stable, firm, solid, W.
expanding, spread, ib.
प्र-स्थ m. n. table-land on the top of a mountain, MBh.; Kāv. &c.
प्र-स्थ m. a level expanse, plain (esp. at the end of names of towns and villages; cf. इन्द्र-, ओषधि-, करीर-प्र्˚ and See Pāṇ. iv, 2, 110)
a partic. weight and measure of capacity (= 32 Palas or = 1/4 of an Āḍhaka; or = 16 Palas = 4 Kuḍavas = 1/4 of an Āḍhaka; or = 2 Śarāvas; or = 6 Palas; or = 1/16 of a Droṇa), MBh.; Kāv.; Suśr. &c.
N. of a monkey, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (699,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रस्थ a. 1 Going to, visiting, abiding in; as in वानप्रस्थ. --2 Going on a journey. --3 Spreading, expanding. --4 Firm, stable. --स्थः, --स्थं 1 A level expanse, level plain; as in ओषधिप्रस्थ, इंद्रप्रस्थ &c. --2 Table-land on the top of a mountain; प्रस्थं हिमाद्रेर्मृगनाभिगंधि किंचित् क्वणतकिन्नरमध्युवास Ku. 1. 54; Me. 58. --3 The top or peak of a mountain; Śi. 4. 11 (where it has sense 4 also). --4 A particular measure of capacity equal to thirty-two palas. --5 Anything measuring a Prastha. --Comp. --पुष्पः a variety of holy basil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0767-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रस्थ त्रि० प्र + स्था--क । १ प्रकर्षेण स्थितियुते २ गन्तरि च प्रपूर्व- कतिष्ठतेर्गत्यर्थत्वात् । ३ आढकचतुर्थांशरूपे परिमाणभेदे पु० आढकशब्दे ६५५ पृ० दृश्यम् । ४ द्विशरावपरिमाणे वैद्यकम् । आधारे धञर्थे क । ५ पर्वतसमभूभागे स्थितियोग्यस्थाने सानौ पु० न० । ६ उन्मितवस्तुनि मेदिनिः ७ विस्तारे च “दीर्घप्रस्थे समानञ्च न कुर्य्यान्मन्दिरं बुधः” ब्रह्मवै० पु० ज० ख० १०३ अ० । प्रस्थं पचति पच--ख सुम् । प्रस्थम्पच प्रस्थमितपाचके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4501,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रस्थः, पुं, (प्रकर्षेण तिष्ठतीति । प्र + स्था + “आतश्चोपसर्गे ।” ३ । १ । १३६ । इति कः । यद्बा, प्रतिष्ठतेऽस्मिन्ननेन वेति घञर्थे कः ।) परिमाणविशेषः । स तु चतुःकुडवरूपः । इत्य- मरभरतौ ॥ आढकचतुर्थांशः । इति लीला- वती ॥ द्बिशरावपरिमाणम् । इति वैद्यक परिभाषा ॥ (यथा, सुश्रुते शारीरस्थाने । ८ । अध्याये । “बलिनो बहुदोषश्च वयःस्थस्य शरीरिणः । परं प्रमाणमिच्छन्ति प्रस्थं शोणितमोक्षणे ॥”)
प्रस्थः, पुं, क्ली, (प्र + स्था + कः ।) अद्रेः सम- भूभागः । अद्रेरेकदेशः । इति भरतः ॥ तत्- पर्य्यायः । स्नुः २ सानुः ३ । इत्यमरः । २ । ३ । ५ ॥ (यथा, कुमारे । १ । ५४ । “प्रस्थं हिमाद्रेर्मृगणाभिगन्धि किञ्चित् क्वणत्किन्नरमध्युवास ॥”) उन्मितवस्तु । इति मेदिनी ॥ विस्तारः । यथा, “दीर्घे प्रस्थे समानञ्च न कुर्य्यान्मन्दिरं बुधः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते जन्मखण्डे १०३ अध्यायः ॥ प्रकृष्टस्थितिविशिष्टे, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-302-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रस्थ" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें