🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:09:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अम्ल
amla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अम्ल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जिह्वा से अनुभूत होनेवाला छः रसों में से एक । भटाई ।
२. तेजाब ।
३. सिरका [को॰] ।
४. मट्ठा जिसमें एक चतुर्यांश जल हो [को॰] ।
४. वमन [को॰] ।
अम्ल २ वि॰ खट्टा । तुर्श । यौ॰—अम्लपंचक—पाँच प्रकार के प्रमुख खट्टे फल—जंबीरी नीबू, खट्टा अनार, इमली, नारंगी और अमलबेत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम्ल mfn. sour, acid, Mn. v, 114, &c.
अम्ल m. (with or without रस) acidity, vinegar, Suśr., wood sorrel (Oxalis Corniculata), Suśr.
अम्ल m. n. sour curds, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (84,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम्ल a. [अम्-क्ल Uṇ. 4. 108.] Sour, acid; कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः (आहाराः) Bg. 17. 9. --मः 1 Sourness, acidity, one of the six kinds of tastes or rasas q. v.; यो दंतहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः (रसः) Suśr. --2 Vinegar. --3 Wood-sorrel. --4 = अम्लवेतस q. v. --5 The common citron tree. --6 Belch. --म्ली = चांगेरी. --म्लं Sour curds, butter-milk, with a fourth part of water. --Comp. --अक्त a. acidulated. --अंकुशः a variety of sorrel (˚वेतस). --अध्युषितं a disease of the eye. --उद्गारः sour eructation. --कांडं N. of a plant (लवणतृण). --केशरः the citron tree. --गंधि a. having a sour smell. --गोरसः sour buttermilk. --चुक्रिका, --चूडा a sort of sorrel. --जंबीरः, --निंबकः the lime-tree. --नायकः = ˚वेतसः q. v. --निशा N. of a plant (शठी). --पंचकं, --पंचफलं a collection of five kinds of vegetables and fruits; कौलं च दाडिमं चैव वृक्षाम्लं चुक्रिका तथा । अम्लवेतसमित्येतदम्लपंचफलं स्मृतम् ॥ or जंबीरं नागरंगं च तथाम्लं वेतसं पुनः ॥ तिंतिडीकं वीजपूरमम्लपंचफलं स्मृतम्. --पुत्रः N. of a plant (अश्मंतक). --(त्री) पलाशीलता and क्षुद्राम्लिका. --पनसः N. of a tree (लकुच). --पित्तं acidity of stomach, sour bile. --पूरं = वृक्षाम्लं q. v. --फलः the tamarind tree. --(लं) tamarind fruit. --भेदनः = ˚वेतस q. v. --मेहः a kind of urinary disease. --रस a. having an acid taste. --(सः) sourness, acidity. --रुहा a kind of betel ( मालवदेशजनागवल्लीभेदः). --लोणिका, --लोणी, --लोलिका wood sorrel (Mar. चुका). --वर्गः a class of sour things including plants with acid leaves and fruits. --वल्ली N. of a plant (त्रिपर्णिका नामकंदविशेषः). --वाटकः hog-plum. --वाटिका a sort of betel. --वस्तूकः a [] sorrel (चुक्रं). --वृक्षः the tamarind tree. --वेतसः a kind of sorrel (Mar. चुका, चांगेरी). --शाकः a sort of sorrel ( शाकाम्ल, शुक्राम्ल, अम्ल, चुक्रिका, चूड) commonly used as a potherb. --(कं) = वृक्षाम्लं, चुक्रं. --सारः {1} the lime tree. {2} a sort of sorrel (˚वेतस). {3} N. of a plant (हिंताल). --(रं) rice water after fermentation (कांजिकं). --हरिद्रा N. of a plant (˚निशा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0155-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्ल न० अम--क्ल । (घोल) १ तक्रे । (टक)रसभेदे पु० । ३ तद्वति त्रि० “कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरुक्षविदाहिनः” गीता । अम्लरसद्रव्याणि च सुश्रुते दर्शितानि यथा । दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्द वदरकोलप्राची- नामलकतिन्तिडीककोशाम्रभव्यपारावतवेत्रफललकुचाम्लवेत- सदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकघान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लोवर्गः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0333,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्लं, क्ली, (अम + क्ल ।) तक्रं । इति राजनिर्घण्टः ॥
अम्लः, पुं, (अम + क्ल ।) षड्रसमध्ये रसविशेषः । टक इति भाषा । तोयाग्निगुणबाहुल्यादम्लः । इति सुश्रुतः । अस्य गुणाः । शाकवद्दोषकारित्वं । हृद्यत्वं । रुच्यग्निरक्तमांसकारित्वं । शीतलत्वं । वायुनाशित्वं । स्निग्धोष्णत्वं । कटुरसतोऽधिकोष्ण- वीर्य्यत्वं । जिह्वोद्वेगकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ अस्य दन्तोद्वेगकारित्वगुणोऽप्यस्ति । अपि च । प्रीत्यग्निपटुताकारित्वं । प्रपाचनत्वं । इति राज- निर्घण्टः ॥ * ॥ तदतिशयभक्षणगुणाः । पाचकत्वं । पित्तश्लेष्मवान्तिक्लेदकारित्वं । लघुत्वं । उष्णत्वं । वहिःशीतत्वं । वायुनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ भ्रान्तितुष्टिकफपाण्डुदोषकार्श्यकासकारित्वं । इति राजनिर्घण्टः ॥ तद्वति त्रि । इत्यमरः ॥ * ॥ अम्लवेतसः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यदाह वा- भटः ॥ “अम्लः क्षालयते मुखम् । हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रुवनिकोचनः अम्लोऽग्निदीप्तिकृत् स्निग्धो हृद्यः पाचनरोचनः ॥ उष्णवीर्य्यो हिमस्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लघुः । करोति कफपित्तास्रं मूढवातानुलोमनम् ॥ सोऽत्यभ्यस्तस्तनोः कुर्य्याच्छैथिल्यं तिमिरं भ्रमं । कण्डुपाण्डुत्ववीसर्पशोफविस्फोटतृड्ज्वरान्” ॥ हारीतेन यदुक्तं तद्यथा, -- “जिह्वाक्लेदं जनयति तथा नेत्रनैर्म्मल्यकारी, बीभत्सं वा जनयति तथा वातरोगापहारी । कण्डूकुष्ठक्षतरुजकरै लोलितः शोफिने स्या- दम्लः प्रोक्तः पवनशमनोऽसृक्प्रकोपं तनोति” ॥ सुश्रुतश्चाह ॥ “अम्लो जरणः पाचनः पवननिग्रहणो- ऽनुलोमनः कोष्ठ-विदाही वहिःशीतः क्लेदनः प्रा- यशोहृद्यश्चेति । सएवंगुणोप्येक एवात्यर्थमुपसेव्य- मानो दन्तहर्ष-नयन-सम्मीलन-रोमसंवेजनकफ- विलयन-शरीरशैथिल्यान्यापादयति तथा क्षता- भिहत-दग्ध-दष्ट-भग्न-रुग्न-शून-प्रच्युतावमूत्रित-वि- सर्पित-छिन्न भिन्न-विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्या- ग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरोहृदयञ्चेति” ॥ ० ॥ “अम्लोरसो भक्तं रोचयति, अग्निं दीपयति, देहं [] वृंहयति, जर्ज्जरयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं बर्द्धयति, वातमनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यं संस्रावयति, भुक्तमपकर्ष- यति, क्लेदं जनयति, प्रीणयति । लघुरुष्णः स्नि- ग्धश्च ॥ सएवंगुणोऽप्येकएवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति, तर्पयति, संमीलयति अक्षिणी, संवीजयति लोमानि, कफं विलापयति, पित्त- मभिवर्द्धयति, रक्तं दूषयति, मांसं विदहति, कायं शिथिलीकरोति, क्षीण-क्षत-कृशदुर्ब्बलानां श्वयथुमापादयति । अपि च क्षताभिहत-दष्ट- दग्ध-भग्न-शून -- च्युतावमूत्रित-परिसर्पित-मर्द्दित- च्छिन्न-विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरोहृदयञ्च” ॥ इति चरकः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-089-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अम्ल" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें