🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:07:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मधुर
madhura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मधुर १ [सं॰]
१. जिसका स्वाद मधु के समान हो । मीठा ।
२. जो सुनने में भला जान पड़े । प्रिय । मधुर वचन ।
३. सुंदर । मनोरजक । उ॰—सोइ जानकीपति मधुर मूरति मोदमय मंगलमई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४. सुस्त । मठृर (पशु) ।
५. मंदगामी । धीरे चलनेवाला ।
६. जो किसी प्रकार क्लेशप्रद न हो । हलका । उ॰—मधुर मधुर गरजत धन धोरा ।— तुलसी (शब्द॰) ।
७. शांत । सोम्य ।
मधुर २ संज्ञा पुं॰
१. मीठा रस ।
२. जीवक वृक्ष ।
३. लाल ऊख ।
४. गुड़ ।
५. (/?/) ।
६. स्कंद के एक सैनिक का नाम ।
७. लोहा ।
८. विष जहर ।
९. काकोली ।
१०. जंगली बेर ।
११. बादाम का पेड़ ।
१२. महुआ ।
१३. मठर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मधुर mf(आ)n. sweet, pleasant, charming, delightful, ĀśvGṛ.; R.; Suśr. &c.
sounding sweetly or uttering sweet cries, melodious, mellifluous, MBh.; Kāv. &c. (अम् ind.)
मधुर m. sweetness, L.
a kind of leguminous plant, Car.
the red sugarcane, L.
a species of mango, L.
a Moringa with red flowers, L.
rice, L.
a partic. drug (= जीवक), L.
molasses, L.
मधुर m. sour gruel (also f(आ). ), L.
मधुर m. N. of one of the attendants of Skanda, MBh.
of a Gandharva, SaddhP.
(with आचार्य), of a teacher, Cat. (cf., माधुर)
मधुर n. kind or friendly manner (only ˚रेण ind.), Hariv.
मधुर n. the quality of the throat which makes the voice sweet, L.
sweetness, syrup, treacle, L.
poison, L. tin, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (781,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मधुर a. [मधु-मधुर्यं राति रा-क, मधृ-अस्त्यर्ये र वा] 1 Sweet. --2 Honied, mellifluous. --3 Pleasant, charming, attractive, agreeable; अहो मधुरमासां दर्शनं Ś. 1; Ku. 5. 9; Māl. 2. 11; किमिव हि मधुराणां मंडनं नाकृतीनां Ś. 1. 20. --4 Melodious (as a sound). --रः 1 The red sugar-cane. --2 Rice. --3 A kind of sugar, molasses (गुड). --4 A kind of mango. --5 Cuminseed. --रा 1 Liquoriee. --2 Sour ricewater. --3 N. of the city Mathurā. --री A kind of musical instrument. --रं 1 Sweetness. --2 A sweet drink, syrup. --3 Poison. --4 Tin. --रं ind. Sweetly, pleasantly, agreeably. --Comp. --अक्षर a. sounding sweetly, uttering sweet sounds, melodious. --अम्लकः the hog-plum. --आलाप a. uttering sweet sounds. --(पः) sweet or melodious notes; मधुरालापनिसर्गपंडितां Ku. 4. 16. --(पा) a kind of thrush. --कंटकः a kind of fish. --जंबीरं a species of lime. --त्रयं = मधुत्रयं q. v. --फलः a sort of jujube tree (राजबदर). --भाषिन्, --वाच् a. sweetspeaking. --स्रवा a kind of date tree. --स्वर, --स्वन a. warbling sweetly, sweet-voiced.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0838-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मधुर पु० मधु माधुर्य्यं राति रा--क, अस्त्यर्थे र वा । १ गुडादिस्थे मिष्टरसे माधुर्य्यरसवति इक्ष्याढौ च मेदि० “मधुरया मधुबोधितमाधवी” माघः । ३ प्रिये ४ स्वादौ च त्रि० मेदि० । ५ रक्तशिग्रौ ६ राजाम्रे ७ रक्तेक्षौ ८ गुडे ९ शाकौ, १० जीरके च पु० राजनि० ११ वङ्गे १२ विषे च न० मेदि० १३ शतपुष्यायां १४ वष्टिमधौ १५ मधुकर्कटि- कायां १६ मधूल्यां १७ मेदायां १८ यथुरानगर्य्यां च स्त्री मेदि० १९ काकोल्यां २० शतानर्य्यां २१ वृहज्जीवन्त्यां २२ पासङ्कशाके २३ मिश्याञ्च (मौरी) स्त्री । स्वार्थे क । अत इत्त्रम् । मिश्याम् स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4732,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मधुरं, क्ली, (मधु + रः ।) वङ्गम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ विषम् । इति मेदिनी । रे, १९५ ॥ (वङ्गशब्दे विषशब्दे च विवरणमस्य ज्ञातव्यम् ॥)
मधुरः, पुं, (मधु माधुर्य्यं रातीति । रा + कः । यद्वा, मधुमाधुर्य्यमस्यास्तीति । “ऊषसुषिमुष्क- मधो रः ।” ५ । २ । १०७ । इति रः ।) मिष्टरसः । इत्यमरः । १ । ५ । ९ ॥ स च इक्ष्वादौ लक्ष्यते । तत्पर्य्यायः । गौल्यः २ । इति राजनिर्घण्टः ॥ रसज्येष्ठः ३ गुल्यः ४ स्वादुः ५ मधूलकः ६ । इति हेमचन्द्रः । ६ । २४ ॥ तस्य गुणाः । प्रीणनत्वम् । बल्यत्वम् । बृंहणत्वम् । वायुपित्तनाशित्वम् । रसायनत्वम् । गुरुत्वम् । स्निग्धत्वम् । चक्षुष्य- त्वम् । तर्पणत्वम् । सरत्वञ्च । अन्यच्च । “रसो मधुरकः शीतो धातुस्तन्यबलप्रदः । चक्षुष्यो वातपित्तघ्नः कुर्य्यात् स्थौल्यकफक्रमीन् ॥ सोऽतियुक्तो ज्वरश्वासगलगण्डादिरोगकृत् ॥” इति राजवल्लभः ॥ अपि च । “मधुरस्तु रसश्चिनोति केशान् बपुषः स्थैर्य्यबलौजोवीर्य्यदायी । अतिसेव्रनतः प्रमेहशैत्य- जडतामान्द्यमुखान् करोति दोषान् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा च वाभटे सूत्रस्थाने दशमेऽध्याये ॥ “रसानामिति रूपाणि कर्म्माणि मधुरो रसः । आजन्मसात्म्यात् कुरुते धातूनां प्रबलं बलम् । बालवृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रियौजसाम् ॥ प्रशस्तो बृंहणो कण्ठ्यः स्तन्यसन्धानकृद्गुरुः । आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिलविषापहः ॥ कुरुतेऽत्यु पयोगेन समेदःकफजान् गदान् । स्थौल्याग्निसादसंन्यासमेहगण्डार्व्वुदादिकान् ॥” अपिच । “तत्र मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांस- मेदोऽस्थिमज्जौजः शुक्राभिवर्द्धन आयुष्यः षडि- [] न्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्न- स्तृष्णाप्रशमनः त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणः स्नेहनः स्थैर्य्यकरः क्षीणक्षत- सन्धानकरः घ्राणमुखकण्ठोष्ठतालुप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकाना- मिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च । स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्द्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाष- मग्नेर्द्दोबल्यमास्यकण्ठमांसाभिवृद्धिं श्वासकास- प्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्य्यव- मथुसंज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डमालाश्लीपदगल- शोफवस्तिधमनीगुदोपलेपाक्ष्यामयानभिष्य- मित्येवंप्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयन्ति । “स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्द्दवैरुपलभ्यते । मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवँल्लिम्पतीव च ॥” इति चरके सूत्रस्थाने २६ अध्याये ॥) जीवकः । रक्तशिग्रुः । राजाम्रः । रक्तेक्षुः । गुडः । शालिः । इति च राजनिर्घण्टः ॥ (बीजपूरविशेषः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “बीजपूरोऽपरः प्रोक्तो मधुरो मधुकर्कटी ।” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ स्कन्दस्यसैनिकभेदः । यथा महाभारते । ९ । ४५ । ६९ । “मधुरः सुप्रसादश्च किरीटी च महाबलः ॥”)
मधुरः, त्रि, (मधु माधुर्य्यमस्यास्तीति । “ऊषसुषि- मुष्कमधो रः ।” ५ । २ । १०७ । इति रः ।) मधुररसविशिष्टः । स्वादुः । (यथा, हितोप- देशे । १ । ७९ । “न धर्म्मशास्त्रं पठतीति कारणं न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः । स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते यथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः ॥”) प्रियः । इति मेदिनी । रे, १९५ ॥ पारि- भाषिकमधुराणि यथा । विदग्धोक्तिः । प्रिया- धरकुचादिः । शशी । स्त्रियः । बालोक्तिः । इति कविकल्पलता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-600-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मधुर" आता है (54)
रक्तकमल लाल रंग का कमल । विशेष—वाद्यक में यह कटु, तिक्त, मधुर, शीतल, रक्तदोषना…शीरी मीठा । मधुरयवलक एक प्रकार का पक्षी जिसका मांस, सुश्रुत के अनुसार, मधुर, लघु शोतल और कस…अकटुक जो कटु न हो । मधुरमंजुस्वन मधुर आवाजवाला । मधुर । कंठवालामीठ पु वि॰ प्रिय । रुचिकर । मधुर । दे॰ 'मीठा-९'स्वीट मीठा । मधुर । स्वादुटीपदार सुरीला । मधुरमिष्टत पु वि॰ मीठा । मधुररसालिका मधुर । मृदुसोनकेला चंपा केला । सुवर्ण कदली । पीला केला । विशेष— वैद्यक में यह शीतल, मधुर,…स्वादुयोगी मीठा । मधुरतगर एक प्रकार का पेड़ जो अफगानिस्तान, कश्मीर, भूटान और कोंकण देश में नदियो…कुंद जूही की तरह का एक पौधा, जिसमें सफेद फूल लगते हैं । इन फूलों में बड़ी म…तमाल बीस पचीस फुट ऊँचा एक बहुत सुंदर सदाबहार वृक्ष जो पहाड़ों पर और जमुना क…रस्य रक्त । खून । लहुंशालि वैद्यक के अनुसार पाँच प्रकार के धानों में से एक प्रकार का धान जो हेमंत…ऋद्धि एक ओषधि या लता जिसका फंद दवा के काम में आता है । विशेष—यह कंद कपास की …मिष्ट मीठा रसभूशय विष्णुसुकल वह जो अपनी संपत्ति का उपयोग दान और भोग में करता है । दाता और भोलामाधवी प्रसिद्ध लता जिसमें इसी नाम के प्रसिद्ध सुंगधित फूल लगते हैं । विशेष— …गंधतृण एक प्रकार की सुगंधित घास जो वैद्यक में कुछ तिक्त, सुगंधित, रसायन, स्नि…रुचिष्य खाने का मीठा पदार्थकोशस्थ सुश्रुत के अनुसार पाँच प्रकार के जीवों में से एक । शंख, घोंघा आदि इसी …अभिरक्त लगा हुआ । संबद्ध । अनुरक्तवंशपत्री एक प्रकार की हींगनदीभल्लातक एक प्रकार का भिलावाँ जो जल के किनारे होता है । विशेष—इसके पत्ते गूमा क…पित्तप्रकृति जिसकी प्रकृति पित्त की हो । जिसके शरीर में वात और कफ की अपक्षा पित्त क…दूब एक प्रकार की प्रसिद्ध घास जो पश्चिमी पंजाव के थोडे़ से बलुए भाग को छोड…मोठ मूँग की तरह का एक प्रकार का मोटा अन्न, जो वनमूँग भी कहा जाता है । मोटा…तीतर एक प्रसिद्ध पक्षी जो समस्त एशिया और यूरोप में पाया जाता है और जिसकी एक…पताल दे॰ 'पाताल'बथुआ एक छोटा पौधा जो जो गेहूँ आदि के खेतों में उपजता है और जिसका लोग साग बन…बरगद बड़ का पेड़ । पीपल, गूलर आदि की जाति का एक प्रसिद्ध बड़ा वृक्ष जो प्रा…मीठा जो स्वाद में मयुर और प्रिय हो । चीनी या शहद आदि के स्वादवाला । 'खट्टा'…सिरस शीशम की तरह का लंबा एक प्रकार का ऊँचा पेड़ । विशेष—इसका वृक्ष बड़ा किं…गोखरू एक प्रकार का क्षुप । विशेष—इसमें चने के आकार के कड़े और कँटीले फल लगते…ग्वार एक वार्षिक पौधा जिसकी फलियों की तरकारी और बीजों की दाल होती है । कौरी …पन्ना पिरोजे की जाति का हरे रंग का एक रत्न जो प्रायः स्लेट और ग्रेनाइट की खा…पिठवन एक प्रसिद्ब लता जो औषध के काम में आती है । पिठौनी । पृष्ठपर्णी । विशेष…मक्खन दूध में की, विशेषतः गौ या भैस के दूध में की, वह चरबी या सार भाग जो दही…सतावर एक झाड़दार बैल जिसकी जड़ और बीज औषध के काम में आते हैं । शतमूली । नारा…गंगेरन एक प्रकार का पौधा जो औषध- शास्त्र में चतुर्विध बला के अंतर्गत माना जात…ध्रुपद एक गति जिसके चार तुक होते है ।— अस्थायी, अंतरा संचारी औक आभोग । कोई मि…मनोरवा ‡पु॰ संज्ञा पुं॰विधारा एक प्रकार की लता जो दक्षिण भारत में बहुतायत से होती है । विशेष—इसका झा…पटेरहिं लागत बार । अस कछु कीनों नंदकुमार ।—नंद ग्रं॰, पृ॰ २५८ । विशेष—इसके पत्…बरियारा एक छोटा झाड़दार छतनारा पौधा जो हाथ सवा हाथ ऊँचा होता है । विशेष—इसकी प…सोनचंपा पीला चंपा । सुवर्ण चंपक । स्वर्ण चंपक । विशेष— वैद्यक के अनुसार यह चरप…गोंदपटेर पानी में होनेवाली एक प्रकार की वनस्पति । विशेष—इसके पत्ते मोटे और प्रा…पठानीलोध एक जंगली वृक्ष जिसकी लकड़ी और फूल औषध के और पत्तियाँ और छाल रंग बनाने …सोनागेरु गेरु का एक भेद जो जो मामूली गेरु से अधिक लाल और मुलायम होता है । विशेष…सामुद्रमत्स्य समुद्र में होनेवाली बड़ी बड़ी मछलियाँ जिनका मांस सुश्रुत के अनुसार भार…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें