🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:09:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तिक्त
tikta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिक्त १ वि॰ [सं॰] तीती । कडुआ । जिसका स्वाद नीम, गुरुच, चिरोयते आदि के समान हो ।
तिक्त २ संज्ञा पुं॰
१. पित्तपापड़ा ।
२. सुगंध ।
३. कुटज ।
४. वरुण वृक्ष ।
५. छह रसों मे से एक । विशेष—तिक्त छह रसों में से एक है । तिक्त और कटु में भेद यह कि तिक्त स्वाद अरुचिकर होता है; जैसे, नीम, चिरायते आदि का; पर कटु स्वाद चरपरा और रुचिकर होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिक्त ˚क्तक. See below.
तिक्त mfn. bitter (one of the 6 modifications of taste, रस), pungent, MBh. xii, xiv; Suśr. &c.
fragrant, Megh.; Śiś. v, 33
तिक्त m. a bitter taste, pungency, W.
fragrance, W.
Wrightia antidysenterica, L.
Capparis trifoliata, L.
Agathotes Chirayta, Npr.
= परि-, ib.
Terminalia Catappa, ib.
a sort of cucumber, ib. (cf. अनार्य-, किरात-, चिर-, महा-)
तिक्त n. N. of a medicinal plant, L.
a kind of salt, Npr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (446,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिक्त a. [तिज्-बा˚कर्तरि क्त] 1 Bitter, pungent (as one of the six flavours or Rasas); Me. 20. --2 Fragrant; Me. 33. --क्तः 1 Bitter taste; (see under कटु). --2 The Kuṭaja tree. --3 Pungency. --4 Fragrance. --Comp. --गंधा mustard. --तंडुला long pepper. --धातुः bile. --फलः, --मरिचः the clearing-nut plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0537-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिक्त पु० तेजयति तिज--बा० कर्त्तरि क्त । रसभेदे (तेत) अमरः । २ पर्पटकोषधौ न० हेमच० । ३ सुगन्धे मेदि० । ४ कुटजवृक्षे पु० शब्दच० । ५ वरुणवृक्षे शब्द- माला । एतेषां तिक्तरसाधिक्यात्तषात्वम् । ६ तिक्तरस- युक्ते अमरः । “षड्विधस्तु रसस्तत्र” भाषोक्तेर्यद्यपि तिक्तस्य पार्थिवगुणत्वं तथापि वायोरुपष्टम्भवशादेव पा- र्थिवे तिक्तरसस्य सम्भवः तदेतत् सुश्रुते न्यरूपि यथा “आकाशयवनदहनतोयभूनिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरि- वृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरगन्धाः तस्मादाप्यो रसः परस्यरसं- सर्गात्परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्त्युत्कर्षापककर्षात्तु ग्रहणम् । स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते । तद्यषा । मधुरोऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति । ते च भूयःपरस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते । तत्र भूम्बम्बु- गुणबाहुल्यान्मधुरः । भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः । तोयाग्निगुणवाहुल्याल्लवणः । वाय्यम्मिगुणवाहुल्यात्क- टुकः वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः । पृथिव्यनिलगुण- बाहुल्यात्कषाय इति । तत्र मधुराम्ललवणा वातघ्नाः । [] मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः । कटुतिक्तकषायाः श्ले- ष्मघ्नाः । तत्र वायुरात्मनैवात्मा पित्तमाग्नेयं श्लेष्मा सौम्य इति त एव रसाः स्वयोनिवर्द्धना अन्ययीनिप्रश- मनाश्च । केचिदाहुरग्नोषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः सौम्या आग्नेयाश्च तत्र मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः । कट्वम्ललवणा आग्नेयाः । मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च । कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च । सौम्याः शीता आग्नेयाश्चीष्णाः” । “सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं तद्वैशद्यलाघवग्लपन- विरूक्षणविचारणकरमिति” । तिक्तरसलक्षणं तत्रोक्तं यथा “यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षञ्च स तिक्तः । “तिक्तः शीतस्तृषामूर्च्छाज्वरपित्तकफान् जयेत् । रुच्यः स्वयमरोचिष्णुः कण्टस्तन्यास्यशोधनः । वातलोऽग्निकरो नासाशोषणो रूक्षणो लघुः” । रुच्यः अन्येषु वस्तुषु रुचिमुत्पादयति । स्वयमरोचिष्णुः यथा निम्बः स्वयन्न रोचते । अन्येषु रुचिं करोति (अति- युक्तस्य तिक्तस्य गुणाः) सोऽतियुक्तः शिरः शूलमन्या- स्तम्भश्रमार्त्तिकृत् । कम्पमूर्च्छावृषाकारी बलशुक्रक्षयप्रदः” भावप्र० “तिक्तः पित्तकफच्छेदी विषकुष्ठज्वरापहः । दीपनः पाचनो रुक्षः कण्डु कृमिहरो लघुः” आह्नि- कत० । “पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुला- वतंस!” नैष० सुगन्धे । “नादातुमन्यकरिमुक्तमदाम्बु- तिक्तम्” रघुः तिक्तं सुरभि “कटुतिक्तकषायास्तु सौरभेऽपि प्रकोर्तिताः” केशवः मल्लि० “चूताङ्कुरस्वाद- कषायकण्ठः” मधुरकण्ठ इत्यर्थः । “तस्यास्तिक्तैर्वनगज- मदैर्वासितं वान्तवृष्टिः” मेघ० । “तिक्तैः सुगन्धिभिस्तिक्त- रसवद्भिश्च” मल्लि० । “तोयक्रोडानिरतयुवती घ्राणति- क्तैर्मरुद्भिः” मेघ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3288-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिक्तं, क्ली, (तेजयतीति । तिज + बाहुलकात् क्तः ।) पर्पटिकौषधिः । इति हेमचन्द्रः ॥
तिक्तः, पुं, (तेजयतीति । तिज + सामान्यापेक्ष- ज्ञापकात् चुरादीनां णिजभावे गत्यार्थाकर्म्म- केति क्तः ।) रसविशेषः । तित इति भाषा ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ४२ । “यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जन- यति भक्तरुचिञ्चापादयति हर्षञ्च स तिक्तः ॥”) स वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात् भवति । इति शिव- दासः ॥ तस्य गुणाः । जन्तुकुष्ठज्वरार्त्तिकास- दाहनाशित्वम् । रोचनत्वम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ शीतत्वम् । तृषामूर्च्छापित्तकफ- विषोत्क्लेशरक्तगदनाशित्वम् । स्वयमरोचिष्णु- त्वम् । कण्ठस्तन्यास्यशोधनत्वम् । वातलत्वम् । अग्निकारित्वम् । नासाशोषणत्वम् । रूक्षत्वम् । लघुत्वञ्च । अतियुक्तस्य तस्य गुणाः । शिरःशूल- मन्यास्तम्भश्रमार्त्तिकम्पमूर्च्छातृषाकारित्वम् । बलशुक्रक्षयप्रदत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ (“तिक्ताख्यो वत वातलोऽपि हि नृणां कुष्ठादि दोषापहः सोऽन्तः सर्व्वरुजापहो भ्रमहरो रुच्योऽपि संक्लेदहृत् । जिह्वास्फोटकनाशनोऽथ भवति क्षीणक्षतानां हितो वक्त्रोत्क्लान्तिहरः प्रकृष्टगुणधृत् निम्बादिकानां रसः ॥” इति हारीते प्रममे स्थाने सप्तमेऽध्याये ॥) सुगन्धः । इति मेदिनी । ते, २१ ॥ (सुरभिः । यथा, माघे । ५ । ३३ । “नादातुमन्यकरिमुक्तमदाम्बुतिक्तं धूताङ्कुशेन न विहातुमपीच्छताम्भः ॥” तिक्तस्तिक्तरसोऽस्यास्तीति । अर्श आदित्वात् अच् ।) कुटजवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वरुणवृक्षः । इति शब्दमाला ॥ तिक्तरसयुक्ते, त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । ९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-615-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तिक्त" आता है (15)
षड्रस छह् प्रकार के रस या स्वाद—मधुर लवण, तिक्त, कटु, कषाय और अम्ल अर्थात् म…रक्तकमल लाल रंग का कमल । विशेष—वाद्यक में यह कटु, तिक्त, मधुर, शीतल, रक्तदोषना…सुरभिदारु धूप सरल । विशेंष— वैद्यक के अनुसार यह सरल, कटु, तिक्त, उष्ण तथा कफ, वा…गुंडासिनी एक प्रकार का तृण । विशेष—यह वैद्यक में कटु, तिक्त, उष्ण और पित्त, दाह,…केसर बाल की तरह पतले पतले वे सींकै जो फुलों के बीच रहते हैं । किंजल्क । विश…पीलु एक फलदार वृक्ष जिसे पीला या पीलू कहते हैं । विशेष—वैद्यक के अनुसार इसक…रास्ना गंधनाहुली नामक कंद । घोड़रासन । विशेष—यह आसाम, लंका, जावा आदि में अधिक…कंकुष्ठ एक प्रकार की पहाड़ी मिट्टी । विशेष—भावप्रकाश के अनुसार यह हिमालय के शि…पीतचंदन द्रविड़देशीय पीले रंग का चंदन । हरिचंदन । विशेष—वैद्यक के अनुसार यह शी…सेवती गुलाब का एक भेद जिसके फूल सफेद रंग के होते हैं । सफेद गुलाब । चैती गुल…कोदो एक प्रकार का कदन्न जो प्राय:सारे भारतबर्ष में होता है । कोदरा । कोदई ।…परवल एक लता जो टट्टियों पर चढाई जाती है और जिसके फलों की तरकारी होती है । व…पिठवन एक प्रसिद्ब लता जो औषध के काम में आती है । पिठौनी । पृष्ठपर्णी । विशेष…मैनसिल एक प्रकार की धातु जो मिट्टी की तरह पीली होती है और जो नेपाल के पहाड़ों…सुरालिका सातला या सप्तला नाम की बेल जो जंगलों में होती है । विशेष—इसके पत्ते खै…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें