🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लवण
lavaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समुद्री नमक (2.9.42) सामुद्र · अक्षीव · वशिर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लवण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नमक । लोन । विशेष—दे॰ नमकं
२. काटना । काटने की क्रिया । लवना (को॰) ।
३. खड़् युद्ध का एक प्रकार (को॰) ।
४. वस्तु जिससे लवाई की जाय काटने की वस्तु हँसिया आदि (को॰) ।
५. एक असुर जो । दानव का पुत्र था और जिसे शत्रुघ्न ने मारा था । विशेष 'लवणसुर' ।
६. एक नरक का नाम (को॰) ।
७. पुराण ो सात समुद्रों में से एक । खारे पानी का समुद्र । विशेष दे॰ लवणसमुद्र ।
लवण २ वि॰ [सं॰]
१. नमकीन । खारा ।
२. जिससे काटा जाय । काटनेवाला (को॰) ।
३. लविण्ययुक्त । सलोना । सुंदर ।
लवण व्यापतू संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] घोड़ों की एक प्रकार की गहरी पीड़ा जो अधिक नमक खाने से होती है ।
लवण संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दीप्ति । आभा ।
२. महाज्योतिष्मती लता ।
३. चुक ।
४. चँगेरी ।
५. अमलोनी शाक ।
६. एक नदी का नाम । लूनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लवण mf(आ)n. (derivation doubtful) saline, salt, briny, brinish, ŚBr. &c. &c. (˚णं कृत्वा, or कृत्य, g. साक्षादि)
tasteful, graceful, handsome, beautiful, W.
लवण m. saltness, saline taste, W.
the sea of salt water (in MBh. vi, 236 &c. one of the seven oceans which surround the Dvīpas in concentric belts), IW. 420
N. of a hell, VP. (v.l. सवन)
of a Rākṣasa or Daitya, MBh.; Hariv.; Pur.
of a king belonging to the family of Hariścandra, Cat.
of a son of Rāma (= लव, q.v.), Śatr.
of a river, L.
= बल and अस्थि-देव, L.
लवण n. (according to some also m. and f(आ). ) salt (esp. sea-salt, rock or fossil salt; but also factitious salt or salt obtained from saline earth), AV. &c. &c.
लवण n. oversalted food, L.
lustre, beauty, charm, grace (ifc. See निर्-ल्˚ and लव-णाकर)
a partic. mode of fighting (prob. w.r. for लम्बन), Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (898,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लवण a. [लू-ल्युट् पृषो˚ णत्वम्] 1 Saline, saltish, briny. --2 Lovely, handsome. --णः 1 Saline taste. --2 The sea of salt water. --3 N. of a demon, son of Madhu, who was killed by Śatrughna; R. 15. 2, 5, 17, 26. --4 N. of a hell. --णं 1 Salt sea-salt. --2 A factitious salt. --Comp. --अंतकः an epithet of Śatrughna. --अब्धिः the salt ocean. ˚जं sea-salt. --अंबुराशिः the ocean; आभाति वेला लवणांबुराशेः R. 13. 15; V. 1. 17. --अंभस् m. the ocean; R. 12. 70, 17. 54. (--n.) salt water. --आकरः {1} a salt-mine. {2} a receptacle of salt water; i. e. the sea. {3} (fig.) a mine of beauty. --आलयः the ocean. --उत्तमं {1} rocksalt. {2} nitre. --रुदः {1} the ocean. {2} the sea of salt water. --उदकः, --उदधिः, --जलः &c. the ocean. [] --क्षारं a kind of salt. --जलोद्भवः a muscle, shell. --मेहः a kind of urinary disease. --समुद्रः the salt-sea, the ocean.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0926-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लवण पु० लू--ल्युट् पृषो० णत्वम् । १ रसभेदे “लवणः शोधनो रुच्यः पाचनः कफपित्तदः । पुंस्त्ववातहरः- कायशैथिल्यमृदुताकरः । चक्षुर्नासास्यजलदः कपोल- गलदाहकृत् । सोऽतियुक्तोऽक्षिपाकास्रपित्तकोटक्षतादि- कृत् । “बलीपलितखालित्यं कुष्ठवीसर्पतृट्प्रदः” भावप्र० । तत्प्रधाने २ सैन्धवसौवर्चलविडादिरूपे पदार्थे च न० । तदुत्पत्तिस्थाने ३ सिन्धुदेशे ४ समुद्रे ५ मधुदैत्यसुते अ- सुरभेदे च पु० । ६ लवणरसयुक्ते मेदि० ७ लावण्यवति च त्रि० ८ नदीभेदे ९ दीप्तौ च स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4824,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लवणं, क्ली, (लुनाति जाड्यमिति । लू + नन्द्यादि- त्वात् ल्युः । पृषोदरादित्वात् णत्वम् ।) क्षार- रसयुक्तद्रव्यम् । तत्तु पञ्चविधं यथा । सौव- र्च्चलम् १ सैन्धवम् २ विटम् ३ औद्भिदम् ४ सामुद्रम् ५ । तथा हि । “सामुद्रं यत्तु लवणमक्षीवं वसिरञ्च तत् । सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं माणिमन्थञ्च सिन्धुजे ॥ रौमकं वमुकं पाक्यं विडञ्च कृतके द्वयम् ॥” सौवर्च्चलेऽक्षरुचके । इत्यमरः ॥ (अस्य विवरणं यथा । “सैन्धवसामुद्रविडसौवर्च्चलरोमकोद्भिद- प्रभृतीनि लवणानि यथोत्तरमुष्णानि वात- हराणि कफपित्तकराणि यथापूर्व्वं स्निग्धानि स्वादूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति ॥ “चक्षुष्यं सैन्धवं हृद्यं रुच्यं लघ्वग्निदीपनम् । स्निग्धं समधुरं वृष्यं शीतं दोषघ्नमुत्तमम् ॥ सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च । भेदनं स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ॥ सक्षारं दीपनं रूक्षं शूलहृद्रोगनाशनम् । रोचनं तीक्ष्णमुष्णञ्च विडं वातानुलोमनम् ॥ लघुसौवर्च्चलं पाके वीर्य्योष्णं विशदं कटु । गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम् ॥ [] रोमकं तीक्ष्णमत्युष्णं व्यवायि कटुपाकि च । वातघ्नं लघु विस्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम् ॥ लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् । सतिक्तं कटु सक्षारं विद्याल्लवणमौद्भिदम् ॥ कफवातक्रिमिहरं लेखनं पित्तकोपनम् । दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुटिकाह्वयम् ॥ ऊषसूतं बालुकेलं शैलमूलाकरोद्भवम् । लवणं कटुकं छेदि विहितं कटु चोच्यते ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥ * ॥ लू + भावे ल्युट् ।) छेदनम् । यथा । लवोऽभि- लावो लवणे । इति चामरः (खड्गयुद्ध- प्रकारविशेषः । यथा, हरिवंशे भविष्य- पर्व्वणि । ५३ । १७ । “आहितं चित्रकं क्षिप्तं कुद्रवं लवणं धृतम् ॥”)
लवणः, पुं, (लुनातीति । लू + ल्युः ।) सिन्धु- भेदः । (यथा, महाभारते । ६ । ५ । १५ । “लवणेन समुद्रेण समन्तात् परिबारितः ॥”) राक्षसविशेषः । रसविशेषः । इति मेदिनी । णे, ७४ ॥ (यथा, भागवते । ३ । ३१ । ७ । “कटुतीक्ष्णोष्णलवणक्षाराम्लादिभिरुल्वणैः । मातृभुक्तैरुपस्पृष्टः सर्व्वाङ्गोत्थितवेदनः ॥”) पृथिव्यग्निगुणबाहुल्याल्लवणः । इति चक्रपाणि- दत्तकृतद्रव्यगुणोपरि शिवदासीयटीका ॥ तत्- पर्य्यायः । पटुः २ । तस्य गुणाः । “लवणो रुचिकृद्रसोऽग्निदायी पचनः स्वादुकरश्च सारकश्च । रसितो नितरां जराञ्च पित्तं शितिमानञ्च ददात्रि कुष्ठकारी ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “लवणः क्लेदनस्तीक्ष्णः पाचनो दीपनः सरः । स्निग्धो रुचिकरः स्यन्दी दृष्टिशुक्रहरो लघुः ॥” अन्यच्च । “लवणः शोधनो रुच्यः पाचनः कफपित्तदः । पुंस्त्ववातहरः कायशैथिल्यमृदुताकरः । सोऽतियुक्तोऽक्षिपाकास्रपित्तकुष्ठक्षयापकृत् ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ (“लवणः स्यन्दयत्यास्यं कपोलगलदाहकृत् ।” “लवणः स्तम्भसङ्घातबन्धविध्मापनोऽग्निकृत् ॥ स्नेहनः स्वेदनस्तीक्ष्णो रोचनश्छेदभेदकृत् । सोऽतियुक्तोऽस्रवपनं खलतिं पलितं वलिम् ॥ तृट्कुष्ठविषवीसर्पान् जनयेत् क्षपयेद्बलम् ॥” इति वाग्भटे सूत्रस्थाने दशमेऽध्याये ॥ “लवणो रसः पाचनः क्लेदनः दीपनः च्यावनः छेदनः भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रं स्यव- काशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्व्वरसप्रत्यनीकभूत आस्यं विस्रावयति कफं विस्यन्दयति मार्गान् शोधयति सर्व्वशरीरा- वयवान् मृदूकरोति रोचयत्याहारमाहार- योगी नात्यर्थगुरुः स्निग्ध उष्णश्च । स एवं गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति रक्तं वर्द्धयति तर्पयति मूर्च्छ- [] यति तापयति दाहयति कुष्णाति मांसानि प्रगालयति कुष्ठानि विषं वर्द्धयति शोफान् स्फोटयति दन्तान् श्यावयति पुंस्त्वमुपहन्ति इन्द्रियाण्युपरुणद्धि वलीपलित्यखालित्यमापा- दयति च लोहितपित्ता
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लवण" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें