🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:09:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लवणधेनु
lavaṇadhenu
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लवण—धेनु f. an offering of salt, a cow symbolically represented with salt, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (898,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लवणधेनु स्त्री दानार्थं कल्पितायां लवणनिर्मितायां धेनौ वराहपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4824,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लवणधेनुः, स्त्री, (लवणनिर्म्मिता धेनुः ।) दानार्थ- लवणादिनिर्म्मितधेनुः । तद्विवरणं यथा, -- होतोवाच । “लवणधेनुं वक्ष्यामि तां निबोध महीपते । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ धेनुं लवणमयीं कृत्वा षोडशप्रस्थसंयुताम् । वत्सं चतुर्भी राजेन्द्र इक्षुपादांश्च कारयेत् ॥ सौवर्णमुखशृङ्गाणि खुरा रौप्यमयास्तथा । मुखं गुडमयं तस्या दन्ताः फलमया नृप ! ॥ जिह्वां शर्करया राजन् घ्राणं गन्धमयन्तथा । नेत्रे रत्नमये कुर्य्यात् कर्णौ पत्रमयौ तथा ॥ श्रीखण्डं शृङ्गकोटौ च नवनीतमयाः स्तनाः । सूत्रपुच्छां ताम्रपृष्ठां दर्भरोम्णीं पयस्विनीम् ॥ कांस्योपदोहां राजेन्द्र घण्टाभरणभूषिताम् । सुगन्धपुष्पधूपैश्च पूजयित्वा विधानतः । आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ग्रहणे वाथ संक्रान्तौ व्यतीपाते तथायने । नक्षत्रग्रहपीडासु सर्व्वकालं प्रदापयेत् ॥ द्विजाय साधुवृत्ताय कुलीनाय च धीमते । वेदवेदाङ्गविदुषे श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ ईदृशाय प्रदातव्या तथामत्मरिणे नृप ! । जमव्यमेव मन्त्रन्तु पुच्छदेशोपरिस्थितः ॥ छत्रकोपानहौ देयौ मुद्रिकापर्णपत्रके । आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन दक्षिणां कनकं ददेत् ॥ पूर्व्वोक्तेन विधार्नन स्वशक्त्या कनकेन तु । इमां गृहाण भो विप्र रुद्ररूपे नमोऽस्तु ते ॥ रसज्ञा सर्व्वभूतानां सर्व्वदेवनमस्कृता । कामं कामदुघे कामा क्षारधेनो नमोऽस्तु ते ॥ दत्त्वा धेनुं लवणेन एकाहश्चैव तिष्ठति । स्वयं त्रिरात्रं विप्रेण तथैव लवणाशिना ॥ [] सहस्रेण शतेनाथ स्वशक्त्या कनकेन तु । दत्त्वेमां स्वर्गमाप्नोति यत्र देवो वृषध्वजः ॥ य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः । मुच्यते सर्व्वपापेभ्यो रुद्रलोकञ्च गच्छति ॥” इत्यादि वाराहपुराणे श्वेतोपाख्याने लवणधेनु- माहात्म्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-212-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬